Mauzolej u Olomoucu

Republički zavod za zaštitu spomenika kulture
autori: Nenad Lajbenšperger, Vladimir Džamić i Ana Radovanac Živanov

Povezanost i bratstvo slovenskih naroda Austrougarske monarhije nastavili su da žive i posle Prvog svetskog rata, raspada Habzburškog carstva i stvaranja novih država. Osnivanje Čehoslovačko-jugoslovenske lige i Jugoslovensko–čehoslovačke lige 1921. godine, sa ciljem razvijanja prijateljskih odnosa između dve zemlje, pokazuje da je rad na panslovenskim idejama ostao aktivan i posle oslobođenja od austrougarske vlasti. Olomouc (Olomouc), grad u Moravskoj, bio je jedno od mesta koje je tim vezama davalo posebnu pažnju. Tamo je 1921. godine bio osnovan Klub prijatelja Jugoslavije, koji posle postaje deo Čehoslovačko-jugoslovenske lige. Svoja projugoslovenska osećanja članovi kluba, odnosno lige pokazivali su raznim aktivnostima, između ostalog i redovnim komemoracijama na olomouckom vojničkom groblju u Černoviru (Černovír), gde su se nalazili grobovi jugoslovenskih vojnika.
Otkrivanje spomenika slovačkim vojnicima u Kragujevcu 1924. godine imalo je uticaja na donošenje odluke da se i za 173 jugoslovenska vojnika sahranjena u Olomoucu podigne neko dostojanstvenije obeležje. Prvobitna ideja o kapeli na vojničkom groblju je evoluirala i, 9. februara 1926. godine, na sednici olomouckog odbora Čehoslovačko-jugoslovenske lige donet je predlog za izgradnju mauzoleja u kom bi bili smešteni posmrtni ostaci svih Jugoslovena sahranjenih na teritoriji Moravske i Šlezije tokom rata. Predlog je odmah prihvaćen i u celom Olomoucu, pa su već 29. marta iste godine, lokalne vlasti dodelile zemljište za mauzolej u parku koji se tada zvao Šilerove sadi (Schillerových sadech). I ostale aktivnosti na podizanju mauzoleja su tekle brzo. Dobijene su neophodne saglasnosti viših instanci čehoslovačkih vlasti, ali i Kraljevine SHS, pa su započeti radovi na izgradnji. Oni su trajali manje od četiri meseca – od aprila do jula 1926. godine. Projekat je delo olomouckog arhitekte Huberta Austa (Hubert Aust), a radove je izvodio građevinac Jan Valihrah (Jan Valihrach). Pošto je u julu visoka delegacija Kraljevine SHS trebala da prisustvuje sokolskim svečanostima u Pragu i prenosu posmrtnih ostataka svojih vojnika na Olšanskom groblju, žurilo se sa zavr- šetkom mauzoleja da bi ista delegacija mogla da prisustvuje i njegovom otkrivanju.
Manifestacije u okviru svečanog otkrivanja mauzoleja su se održale 10. i 11. jula 1926. godine. Prisustvovali su im ministri Kraljevine SHS i Republike Čehoslovačke, kao i predstavnici raznih delova vlasti i organizacija iz obe zemlje. Jugoslovenska delegacija je brojala sedamdesetak članova. Crkveni obred je obavilo pravoslavno sveštenstvo. Tom prilikom je organizovan i simboličan prenos nekoliko sanduka sa groblja u Černoviru do mauzoleja.
Prenos posmrtnih ostataka jugoslovenskih vojnika sahranjenih u Moravskoj i Šleziji u kriptu sproveden je dve godine kasnije, krajem septembra i tokom oktobra 1928. godine. Tada je u kosturnicu mauzoleja smešteno ukupno 1.187 posmrtnih ostataka. Njih 37 su bili srpski ratni zarobljenici, a ostatak vojnici bivše Austrougarske. Svečanost povodom završetka njihovog prenosa je održana 31. oktobra 1928. godine, a prisustvovao joj je i ministar vera Kraljevine SHS Dragiša Cvetković. Crkveni obred je vršilo katoličko sveštenstvo, a pravoslavno narednog dana.
Entuzijazam Čehoslovačko-jugoslovenske lige nisu delili baš svi u Olomoucu. Nezadovoljstvo je postojalo u katoličkim krugovima, koji su smatrali da nije higijenski podizati kosturnicu u parku. Zasmetala im je bila i pravoslavna služba prilikom prenosa posmrtnih ostataka jugoslovenskih vojnika u Trenčin, pošto je većina prenetih u njega bila katoličke vere. Sve to je imalo uticaja da se po završetku smeštanja sanduka u kriptu mauzoleja u Olomoucu prvo obavi katolički svešteni obred.
Gradnja kosturnice je koštala 500.000 čehoslovačkih kruna. Odbor Čehoslovačko-jugoslovenske lige u Olomoucu je sredstva za finansiranje podizanja mauzoleja pronalazio u svojim redovima i preko dobrovoljnih priloga. Međutim, do svečanog otkrivanja 1926. godine nije pokrio sve troškove, pa je otplaćivanje dugova trajalo sledećih nekoliko godina. Ovo je otežavalo rad samog odbora, pokvarilo odnose među njegovim članovima, ali i uticalo na to da se ne posveti adekvatna pažnja održavanju samog Muzoleja. Brzina gradnje je uslovila i loš kvalitet izrade, pa su određene popravke preduzete već 1930. godine, kao i 1936. godine.
Planove i predračune za opremanje kosturnice policama je izradio direktor vojnog građevinskog okruga u Trenčinu kapetan inženjer František Horvat. Njihovu izradu je platila Kraljevina SHS.
Odbor Čehoslovačko-jugoslovenske lige u Olomoucu je 1928. godine preneo vlasništvo nad mauzolejom na Kraljevinu SHS, s tim da je i dalje zadržala upravljanje i održavanje samog objekta.
Tokom Drugog svetskog rata postojala je namera vlasti protektorata Češke i Moravske da sruše mauzolej pošto je bio u lošem stanju. Do toga, izgleda, nije došlo da se ne bi pokvarili odnosi sa Nezavisnom Državom Hrvatskom.
Nakon Drugog svetskog rata mauzolej je nastavio da propada. Tokom 1997. godine izlio se obližnji Mlinski potok (Mlýnský potok) i potopio mauzolej. Postojala je namera 1990. godine da se spomenik obnovi, kao i u kasnijim periodima, ali su se realizaciji isprečili pravni problemi oko vlasništva. Grad Olomouc je imao želju, ali ne i pravnu mogućnost, da uloži novac u obnovu objekta čiji vlasnik nije bio jasno definisan. Upisana vlasnica Kraljevina Jugoslavija više nije postojala, kao ni njen naslednik SFR Jugoslavija, a ni sukcesijom nije bilo rešeno pitanje vlasništva ovog objekta. Kako države naslednice bivše Jugoslavije nisu uspele da se dogovore oko toga, prihvatile su češki predlog da mauzolej pređe u vlasništvo grada Olomouca. To je i sprovedeno presudom Pokrajinskog suda u Ostravi (broj 23C 10/2013 – 194 od 17. 6. 2014). Time su stečeni uslovi da ovaj objekat obnovi njegov novi vlasnik.
Park u kom se nalazi mauzolej danas nosi naziv Bezručove sadi (Bezručovýh sadech). Nalazi se pored gradskih zidina, na oko 400 m vazdušnom linijom od centra grada.
Mauzolej je formiran kao dvospratni objekat na malom veštačkom brdu. U donjem nivou, kome se pristupa sa nivoa tla, nalazi se kosturnica i taj deo zidan je nepravilnim blokovima lomljenog kamena. Nad ulazom u kosturnicu isklesana je u žućkastom peščaru tehnikom dubokog reljefa dopojasna figura mlade žene, raširenih ruku, koja simboliše Tugu. Ona rukama ukazuje na grbove Češke, sa jedne, i Kraljevine SHS, sa druge strane. Na spratu, kome se pristupa dvostranim širokim stepenicama, nalazi se otvoreni trem sa deset masivnih dorskih stubova i sama kapela, koja je na istočnoj strani završena polukružno i natkrivena kubetom, odnosno slepom kalotom. Kapela ima monumentalna drvena vrata, a osvetljena je sa četiri mala potkupolna prozora na istočnoj strani. Ukrašena je u potprozorskom delu sa nekoliko zidnih slika, od kojih je samo nekoliko sačuvano do danas. Na istoku je monumentalna predstava Hristovog raspeća na Golgoti, severno se prepoznaje svetiteljski par – Sveti Kirilo i Metodije, a južno – Sveti Simeon i Sveti Sava. Na poroznim zidovi prepoznaje se da su ga nekad krasile i predstave Nerukotvorenog obraza Hristovog i Bogorodice sa Hristom i još nekoliko predstava, koje se danas više ne mogu prepoznati. Nije poznat umetnik koji je izveo ove zidne slike, najverovatnije u al secco tehnici temperom, ali je jasno da je kombinovao katoličku (koja mu je bila poznata) i pravoslavnu (koju nije poznavao) ikonografiju, stvorivši simbiozu nevelikih umetničkih vrednosti.
Na pročelju mauzoleja se nalazi natpis:

VĚRNOST ZA VĚRNOST
LJUBAV ZA LJUBAV

Prvi deo teksta je napisan na češkom jeziku, s tim da ima isto značenje i na srpskom. Drugi deo teksta je na srpskom, odnosno srpskohrvatskom jeziku. Korišćenje dva jezika dodatno potencira posleratno jedinstvo između Čehoslovačke i Kraljevine SHS. Poruka da se vernost vraća vernošću, a ljubav ljubavlju govorila je o sveukupnim odnosima između slovenskih, čehoslovačkih i jugoslovenskih naroda pre, tokom i nakon Prvog svetskog rata. Pre svega govori o borbi za nacionalno oslobođenje od Austrougarske, u okviru koje je izraz o vernosti i nastao, pri kraju Prvog svetskog rata. Izraz „ljubav za ljubav“ (láska za lásku) prisutan je i na drugim mestima u češkoj funeralnoj tradiciji.
U arhitektonskom pogledu, mauzolej u Olomoucu izveden je u neoklasičnom stilu po uzoru na antičke hramove i predstavlja izuzetno delo memorijalne arhitekture češkog arhitekte Huberta Austa, a može se ubrojati u njegova značajnija dela. Uz to, objekat je znalački uklopljen u parkovski ambijent i sa njim čini neraskidivu celinu, a smeštanjem na veštačko brdo njegova monumentalnost i uzvišenost dodatno su istaknuti. Žalosno je što je danas mauzolej do te mere ruiniran da se koristi kao sklonište za beskućnike, a u kosturnici su kosti zarobljenika razbacane po podu u razlomljenim sanducima. Mauzolej prokišnjava, zidovi su ispucali, a malter sa njih je dobrim delom otpao, stepenice su iskrivljene, a veći deo spomenika, uključujući i njegovu unutrašnjost prekriven je grafitima. Takođe, ukrasno žbunje ispred mauzoleja naraslo je do te mere da zaklanja ulaz u kosturnicu i stepenište, pa se njegova vizura danas teško može u potpunosti sagledati.
Mauzolej je utvrđen kao nepokretno kulturno dobro Republike Češke (u tadašnjoj Čehoslovačkoj 1958. godine), a prostorno se nalazi u okviru zaštitne zone spomenika kulture Stub Svetog Trojstva (iz prve polovine XVIII veka), koji je upisan na Listu Svetske kulturne i prirodne baštine UNESKO.