Uvod u Istočno pitanje

1563

U nauci još nema pune saglasnosti o opsegu Istočnog pitanja (pitanja Bližega istoka). Ima najšire shvatanje, koje sve borbe za vlast na evropskom jugoistoku i prednjoazijskom zapadu, u celoj istoriji ili bar od srednjega veka dalje, obuhvataju tim imenom, i ima ih koji to pitanje ograničavaju na diplomatsku borbu Rusije i evropskih velikih sila o osmanlijsku baštinu posle Kučuk-Kainardžiskog mira od 1774. godine.

Prvi polaze sa stanovišta istorijske geografije, vodeći računa prvenstveno o državno-političkoj organizaciji Bližega istoka u istoriji, a drugi sa stanovišta novije diplomatske istorije.

Pri ovom drugom gledištu istoriografija se povodila za shvatanjem diplomatije velikih sila i za slučajnošću da je u evropski diplomatski jezik uveden taj izraz dockan: na kongresu Sv. Alijanse u Veroni 1822. povodom Grčkog ustanka. Ali, taj se izraz može da prati daleko od tog vremena u prošlost čak do lepantske bitke, prve velike pobede udruženih hrišćanskih sila nad Turskom (1571).

Istoričari koji su se bavili celim ovim pitanjem i gledali na njegovu suštinu i sadržaj, shvatili su ga u širem opsegu. Oni su videli da je to pitanje postojalo s istim značenjem, i ako ne uvek pod tim imenom, i daleko u prošlosti.

Većina shvatila ga je kao pitanje političke istorije Balkanskog Poluostrva i Levanta u vezi sa osmanliskom vlasti u tim oblastima.

Stanoje Stanojević (Novi Sad, 12/24. avgust 1874 – Beč, 30. jul 1937), prvi srpski enciklopedista
Stanoje Stanojević (Novi Sad, 12/24. avgust 1874 – Beč, 30. jul 1937), prvi srpski enciklopedista

St. Stanojević uzima u vremenskom pogledu šire, a u prostornom uže značenje Istočnog pitanja, protežući ga na celo istorijsko vreme i ograničujući ga na Balkansko poluostrvo. U raspravi „Pred srpsko-turski rat 1912. godine” posvećuje mu on podužu glavu pod naslovom „Istočno pitanje”. On mu daje ovaj opseg: „Istočno (balkansko) pitanje staro je koliko i istorija Balkanskog poluostrva. Ono je postojalo još u starom veku, nije skidano sa dnevnog reda kroz ceo srednji vek, a zadavalo je jednu od najvećih i najozbiljnijih briga državnicima svih država i naroda u moderno doba”.

Stanojević je naglasio tesnu vezu između Srpskog i Istočnog pitanja, smatrajući prvo kao bitni deo ovog drugog i ističući da se „istorija srpskog naroda skoro poklapa sa istorijom istočnog pitanja”.

Pisac jedne velike istorije osmanliskog carstva, Cinkajzen, shvatio ga je pre nekih sedamdeset godina u posebnoj raspravi kao problem, koji se preko četiri veka vrti oko postanka, opstanka i budućnosti silne otomanske carevine, koja se kao neki kob uvukla među evropske države. Res orientales, kako se spočetka nazivala turska star, postale su odmah pitanje od opšteg evropskog interesa. Cinkajzen počinje „detinjstvo” Istočnog pitanja s pojavom Osmanlija na najistočnijim obalama Evrope pa do 1503. i izlaže druga dva studija do 1573. odnosno 1774. završavajući ga sa poslednjim, četvrtim, studijom posle Kučuk-Kainardžiskog mira, kao sa modernim razvojem njegovim.

Pisac raširenog, do nedavno jedinog sintetičnog dela o ovom pitanju, (8. izd. 1921), Francuz Drio, definiše ga kao problem napredovanja susednih naroda na štetu muslimanskih naroda, dajući mu, tako, verski karakter, ali uviđajući da je ono u sadašnjosti bilo uzelo poglavito ekonomski karakter, jer su svi evropski narodi osetili potrebu da imaju jedno mesto na velikom trgovačkom drumu istoka. Po Driou je Istočno pitanje nastalo s povlačenjem islama u Evropi i Aziji s jedne i druge strane Bosfora i Dardanela. Pisac predgovora iz 1898. za Drioovo delo Mono naglašava naročito da je Drio shvatio to pitanje u najširem smislu: kao istoriju odnosa islama s hrišćanskim svetom. On je zaista naložio ne samo evropsko-osmanliske odnose nego i sve odnose gde su evropske države dolazile u dodir s islamom bilo u Prednjoj Aziji (s Arapima, Turcima, Perzijancima) ili celoj severnoj Africi, obuhvatajući tako i arapske zemlje i Indiju pa čak i rusku ekspanziju na Krajnjem Istoku.

Pisac prvog engleskog pregleda (I izd. 1917. II. 1918) Mariotfelo vusterskog koledža i član parlamenta za grad Oksford, prihvata kratku definiciju dr Milera, da se Istočno pitanje može definisati kao problem o ispunjavanju vakuuma, koji nastaje postepenim iščezavanjem turske carevine u Evropi. Za bolje objašnjenje dodaje on glavne momente koje je on obradio u svom delu kao sastavne delove toga pitanja: ulogu Osmanlija u evropskoj istoriji od njihova prvog prelaza preko Helesponta u polovini 14. veka, položaj pojedinih balkanskih država koje su kao Grčka, Srbija, Bugarska i Rumunija postepeno izlazile na površinu, kako su se povlačili otomanski valovi, ili, kao Crna Gora, nikad nisu bile stvarno ni preplavljene, ili su kao Bosna, Hercegovina, Erdelj i Bukovica bile anektirane od habsburgovaca, dalje pitanje Crnog mora i moreuza i kao glavni problem posed Carigrada, položaj Rusije u Evropi i njezinu prirodnu težnju prema Sredozemnom moru i veze sa sultanovim podanicima iste vere a osobito iste slovenske narodnosti, položaj Habsburške Carevine i njezinu brigu za izlazom na Egejsko more i njezine odnose s južnijim Slovenima u Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, Srbiji i Crnoj Gori kao i s Rumunima u Erdelju i Bukovini i najzad držanje evropskih sila uopšte i Engleske napose prema svima ili nekima od gorespomenutih pitanja.

Ovim objašnjenjem Mariot je proširio definiciju dr Milera i, sasvim opravdano, obuhvatio i period napredovanja i prodiranja osmanlijske sile u Evropi pored period propadanja i uzmicanja te sile.

U nemačkom delu K. fon Saksa (I. izd. 1908, II 1913), izložena je istorija propadanja turske moći s osvrtom i na doba napredovanja i s kratkim pregledom faza istočnog pitanja.

Bugarsko delo Genova, profesora sofijskog univerziteta (1925, 1926) opširno izlaže političku i diplomatsku istoriju ovoga pitanja od vremena Katarine II s kratkim pogledom na prethodne događaje i mirovne ugovore 18. veka.

Kod nas su dosada obrađivali ovo pitanje gotovo jedino političari i nacionalni radnici i, razumljivo, samo kao političko pitanje, s političke strane i s političkim ciljem. Koliko je pri tom bilo istorijskog izlaganja, to nije bilo samo sebi cilj nego je trebalo da potkrepi ili oslabi neku tvrdnju. Ono je tretirano kao jedno vrlo važno aktuelno pitanje, s kojim je u tesnoj vezi sudbina balkanskih naroda, pa i našega naroda. Rasprave o tom težile su za tim da našu ili stranu javnost zadobiju za ovo ili ono gledište, za ovaj ili onaj način rešenja toga pitanja.

U vezi s praktičnim političkim interesom jest i izbor pitanja, koja su iz ovog celog kompleksa izvlačili naši pojedini istraživači i istorijski ih obrađivali. To su bili ponajviše planovi o nasleđu Osmanlijskog carstva. Kao što je naš narod zauzimao redovito ispravan stav prema ovom pitanju, tako su i naši politički teoretičari gledali na nj obično s jednog naprednijeg i višeg stanovništa. Samo su neke od njih partijski pogledi odvodili na niže gledište. Na svom mestu izložiću njihove misli i program za rešenje ovog pitanja.

Mnogostranost ovog pitanja bila je, sigurno, uzrok, što je dosad objavljen ovako mali broj istorijskih pregleda ovog celoga pitanja, a ogroman broj i uspešnih i malih, i istorijskih i političkih rasprava s pojedinim delovima ili epohama ovog pitanja.

Ja sam u ovom delu dao u našoj istorijskoj nauci prvi celokupan pregled Istočnog pitanja. Nije mi bio cilj da opisujem događaje i stanja, što je zadaća istorije osmanlijske carevine, nego da iznesem sve momente, prilike i događaje, koji su bili od važnosti za razvoj i rešavanje ovoga pitanja, i da izložim i objasnim politiku osmanlijske carevine i evropskih naroda i država u ovom pitanju. Činjenice, događaji i stanja opisuju se ovde samo toliko, koliko je potrebno za to objašnjenje i za okvir jednog pregleda.

Glavno, je dakle, bio onaj elemenat kretanja i promena, diplomatske, ratne i reformne akcije, koji je pospešivao ili usporavao napredovanje ili nazadovanje osmanlijske carevine prema Evropi. Težište sam postavio na izlaganje uzroka i posledica, akcija i rezultata, na sintezu pojava, što i odgovara karakteru ovakvog pregleda.

Ja uzimam istočno pitanje kao pitanje o opstanku osmanlijske carevine na Balkanskom poluostrvu i u Levantu.

To je najmlađa faza vekovne borbe između Azije i Evrope za njihove dodirne oblasti i moreuze, o koje su se, pre Osmanlija, borili Persijanci, Grci, Aleksandar Veliki, Rimljani, Vizantinci, Arapi i seldžučki Turci.

Otomansko carstvo od 1359 do 1856.
Otomansko carstvo od 1359 do 1856.

Tim izrazom najpre je i nazvano diplomatsko pitanje o opstanku osmanlijske države na Balkanskom poluostrvu i u Levantu i o njenom nasledstvu. U tom značenju, i ako ne pod tim imenom, ono je postojalo od prve pojave osmanlijske države u tom području. I u prvom periodu, u doba napredovanja do 1683, i u drugom periodu u doba uzmicanja osmanlijske vlasti posle 1683, stalno je bilo otvoreno pitanje o proterivanju osmanlija iz spomenutog područja i o nasledstvu njihove baštine, dok takvo pitanje, inače, nije ni o jednom evropskom narodu ni postavljano. Borba između evropskog hrišćanstva i azijskog osmanlijskog islama čini (dakle), jednu suvislu celinu sve od prve pojave Osmanlija u spomenutim oblastima. Tu je trvenje bilo neprekidno, jer su to hrišćanstvo i taj islam sintetizirali u sebi dva potpuno oprečna pogleda na svet i društvo, dve rase i dve kulture. Jedno pored drugog nije moglo postojati bez borbe, tim teže što su se nekulturnije Osmanlije naturali kao gospodari kulturnijim hrišćanskim narodima i učinili ih gotovo bespravnim podanicima, rajom. Oni po svom tumačenju islama nisu ni mogli zamisliti svoj drugačiji odnos prema hrišćanima nego kao odnos gospodara prema slugama. Oni su stalno nastojali da pokore sve više hrišćanskih zemalja. Kad su ih hrišćanske sile počele potiskivati, oni su se, dok su mogli, povlačili i iseljavali iz izgubljenih zemalja, ne mogavši da zamisle podanički odnos muslimana prema neverničkoj, kaurskoj vlasti. Oni sami, dakle, nisu mogli shvatiti da može da bude ravnopravnog, mirnog života Osmanlija i hrišćana, jednih pored drugih. Ni hrišćani ni oni nisu verovali ni u kakav međusobni kompromis. Osmanlijsko narodno biće bilo je nerazdvojno spojeno s islamom, a po njemu u nepomirljivoj protivnosti s evropskim hrišćanstvom, dok god su Osmanlije vladale nad hrišćanskim narodima.

Na toj nepremostivoj opreci odražavalo se od početka pa kroz šest vekova otvoreno istočno pitanje.

Zbog toga što između Osmanlija i evropske civilizacije nije nikad došlo do kompromisa, uvek se našlo naroda i država koje su se pozivale na evropske osećaje i s tim osećajima osporavali osmanlijskoj, azijskoj zavojevačkoj vlasti pravo na opstanak u Levantu i na Balkanu – a to je suština ovog pitanja. Ali, nisu se uvek slagali interesi svih evropskih država, da bi one uvek sve stajale na tom stajalištu opšte evropske i hrišćanske protivnosti prema Osmanlijama, nego su Osmanlije nalazile u svim vremenima u Evropi saveznike i pomagače.

U celom drugom periodu ovoga pitanja, u periodu potiskivanja osmanlijske vlasti iz Evrope (posle 1683), održavala se u Evropi predstava o Turskoj kao o bolesnom čoveku i o naslednicima zabrinutim za baštinu. Ta je predstava izražena na jednoj slici iz 1687. godine i u nemačkim ratnim pesmama iz doba princa Evgenija, upotrebljena je u jednom memorandumu ministra Rastopčina caru Pavlu 1800, a udomaćena u evropskom diplomatskom rečniku od ruskog cara Nikole Prvog. Zbog suparništva i velikih političkih i trgovačkih interesa manje-više svih velikih sila u vrlo važnim oblastima, koje je obuhvatila osmanlijska carevina, nastala je fatalna sudbina te carevine, po zgodnoj reči jednog pisca, da su i od njenog širenja kao i od propadanja drhtale kulturne države. Zbog toga je nastala, već pred beogradski mir, misao da se Turska održava samo surevnjivošću hrišćanskih sila. I Monteskje je proricao dug život slaboj Otomanskoj carevini, jer će je braniti tri trgovačke evropske sile (Engleska, Francuska, Holandija) zbog svojih trgovačkih interesa.

Baš najkulturnije zapadne pomorske države često i dugo bile su saveznice ili zaštitnice Turske protiv drugih evropskih hrišćanskih država. Tu je odlučivao politički momenat konstelacije evropskih velikih sila, pomorski interesi zapadnih sila na Sredozemnom moru i trgovački interesi u Levantu. Politička protivnost i Francuske i Turske prem