Evroazijske osobine i stare civilizacije

1627

Uvod

Balkansko Poluostrvo je menjalo više puta ime, češće nego ma koja od evropskih geografskih celina. Ova su imena pozajmljivana bilo od civilizacija koje su se na njemu razvijale, ili od imena velikih carstava koja su se na njemu smenjivala. Neka od tih imena se vezuju za način kako se shvatao reljef Poluostrva u klasično doba i u doba Renesanse.

Tabula IX Europae, mapa Balkana iz 1535.god. Lorenza Frajza, Strazburg
Tabula IX Europae, mapa Balkana iz 1535.god. Lorenza Frajza, Strazburg

Pre XIX veka naučni svet se bavio poglavito istorijom starina i starom civilizacijom ovih oblasti. Obrazovani ljudi su bili pod jakim impresijama jelinske civilizacije, i zbog toga je prevlađivalo ime Jelinsko pa čak i Grčko Poluostrvo. Drugi narodi, i ako mnogobrojniji, bili su gotovo nepoznati, i pored njihovog velikog broja bledeli su pred Jelinima. Kad-kad se nazivalo i Vizantijsko Poluostrvo pod uticajem studija koje su se odnosile na njegovu srednjevekovnu istoriju i civilizaciju. Oni, koji su se bavili proučavanjem rimske istorije i starina, zvahu ga kašto Rimsko ili Ilirsko Poluostrvo, po imenu oblasti Ilirika (Illyricum); a bilo ih je koji su pretpostavljali da su Južni Sloveni zapadnih oblasti potomci starih Ilira.

U isto vreme kada su se upotrebljavala ova imena, neki geografi i kartografi sa Zapada služili su se imenom Evropsko Otomansko Carstvo, Evropska Turska, ili još Carstvo Velikog Turčina. Početkom XIX veka, i do Berlinskog Kongresa (1878. god.), ime Evropska Turska prevlađivalo je nad drugima. Ono je odgovaralo političkoj situaciji u kojoj se nalazila ova oblast do početka XIX veka; gotovo je celo Poluostrvo do toga doba pripadalo Turcima. Dalmacija, redom mletačka, austrijska, francuska, zatim opet austrijska, i mala Crna Gora, jedina unekoliko nezavisna država na Balkanskom Poluostrvu, nisu značile mnogo. Ali, prvih desetina XIX veka, Srbija i Grčka se oslobađaju i pojavljuju na kartama. Ove dve države skorašnjeg postanka poremetile su kartografska shvatanja. Sa očevidnom zabunom, u nedostatku drugog opšteg imena, još uvek se celom Poluostrvu davalo ime Evropska Turska. Međutim, ono je sve više i više ulazilo u sferu evropskih interesa, i u njega je prodirala evropska civilizacija. Ispitivači iz prvih desetina HIH veka znali su da su u njemu najmnogobrojniji južnoslovenski narodi, da oni nisu imali nikakvog etničkog srodstva ni sa Jelinima ni sa Rimljanima ili Vizantincima, i da se razlikuju od starih Ilira. Ranije data imena nisu se slagala više sa novim faktima i novim znanjima. Uvidelo se da je potrebno napustiti klasična imena: Poluostrvo Jelinsko, Vizantijsko, Rimsko ili Ilirsko, kao i političko ime: Turska.

U početku XIX veka, pod uticajem geografskih ideja Humbolta i Ritera, pojavila se težnja da se političke i istorijske celine zamene prirodnim ili geografskim celinama. Pojedinim velikim oblastima davana su imena koja su odgovarala glavnim geografskim osobinama, naročito planinskim vencima. Ali u ovo doba nije bio poznat reljef Poluostrva. Još od klasične starine, pa do sredine XIX veka, prevlađivalo je o tome sasvim pogrešno mišljenje. U doba Strabona i Ptolomeja, crtalo se na kartama i opisivalo u geografskim delima jedno planinsko bilo, koje se bez prekida pružalo od Istoka na Zapad, od Crnoga Mora do Alpa. U doba Renesansa ono se zvalo Catena Mundi ili Catena del Mondo. Ispitivači prve polovine XIX veka zovu ga Centralno Bilo (Centralkette). Ono je delilo južne balkanske zemlje: Grčku, Makedoniju i Trakiju od severnih, teže pristupačnih i hladnih oblasti, sa velikim snegovima i jakim mrazevima, koje su naseljene, kako govorahu Jelini, varvarima. To Bilo je činilo visoku barijeru između divljih severnih oblasti i civilizovanog Juga.

Tabula Europae IX, mapa Balkana iz 1550.god. Sebastijana Munstera, Bazel
Tabula Europae IX, mapa Balkana iz 1550.god. Sebastijana Munstera, Bazel

Ovo klasično shvatanje balkanskog reljefa održalo se i na Pajtingerovoj Tabli i drugim itinerarima rimskog doba, i ako je severni deo Balkanskog Poluostrva bio tada bolje poznat. Ono se održava u geografskim knjigama i kartama Srednjeg Veka i naročito u onima iz doba Renesansa. Pa i docnije, kada su glavne crte evropskog reljefa bile proučene, kada je klasična nomenklatura bila zamenjena modernom ili nacionalnom nomenklaturom, produžilo se sa ucrtavanjem Centralnog Bila na kartama Poluostrva. Osim toga još su se dugo čuvala stara klasična imena, kojima su se beležili razni planinski venci i grebeni. Centralni orografski čvor, Šarplanina, zvao se Scardus. Venac što odatle ide do Crnog Mora nosio je ime Orbelus, Rhodope i Haemus. Onaj od Scardus-e pa do Alpa nazivat je Rebii Montes, Albanus Mons, Peone Alpes. Na drugim kartama su neka od ovih klasičnih imena malo drukčija. Od XVI veka talijanski kartografi počinju da ih zamenjuju potalijanjenom nacionalnom nomenklaturom, ili da ih prevode na talijanski: Monte Argentaro (planine Srebrnica i Kopaonik), Kostenazzo (Kostenac u Rodopi), Kunovizza (kod Niša) itd.

Tek posle putovanja Ami Boue-a i A. Viquesnela-a, u prvoj polovini XIX veka, počelo se primećivati da veliko Centralno Bilo ne postoji, i da je, naprotiv, Poluostrvo prosečeno sa Severa na Jug, ne samo klisurama, već naročito moravsko-vardarskom udolinom, duž koje danas ide železnički put Beograd–Solun. Trebalo je još dosta vremena da kartografi prime i iskoriste ova shvatanja. Nailazi se do blizu 1870. god. na geografske karte na kojima je još nacrtano Centralno Bilo.

Iz ovog pogrešnog shvatanja o Centralnom Bilu proizašlo je i sadanje ime Balkanskog Poluostrva. Istočni njegov deo zvao se Hemus. To ime primenjeno na planine koje nisu mnogo udaljene od Carigrada, i koje su često pominjali klasični i vizantijski pisci, bilo je poznatije od onih, koja su davata drugim delovima Centralnog Bila. Ispitivači u početku XIX veka saznali su da se klasični Hemus zove Balkan. Inspirišući se pogrešnim shvatanjem o Centralnom Bilu, geograf A. Zeune dao je Poluostrvu 1808. god. ime Balkansko Poluostrvo, Balkanhalbinsel ili Haemushalbinsel (Gea. Versuch einer Wissenschaftlichen Erdbeschreibung, 1808).

Turcici Imperii Imago, dekorativna mapa Turskog carstva iz 1630.god. Josta de Hondta, Amsterdam
Turcici Imperii Imago, dekorativna mapa Turskog carstva iz 1630.god. Josta de Hondta, Amsterdam

Ime Balkan, umesto Hemus, nije potpuno tačno. Ovo ime na turskom znači planina u opšte. Tursko stanovništvo istočnog dela Poluostrva zove Balkanom i danas istočni deo starog Hemusa, najniži i najneznačajniji. Vrlo je verovatno da su Ami Bue i drugi ispitivači čuli naziv Balkan od svojih pratilaca, koji su ovim imenom nazivali i centralne i zapadne delove ovog Bila, jer Turci Balkanom nazivaju svaku planinu, kad joj ne znaju ime. Slovensko stanovništvo ovih oblasti zove ove delove klasičnog Hemusa „Stara Planina”. To je jedino tačno ime. Ipak je ime Balkan danas primenjeno u naučnoj literaturi i na kartama gotovo u opšte kao ime celog bila od Vrške Čuke do Crnog Mora.

Tako je naziv Balkanskog Poluostrva došao od pogrešnog shvatanja poluostrvskog reljefa. Dalje, ime planinskog venca, koje bi se po pravu moglo primeniti samo na jedan deo Centralnog Bila, pogrešno se upotrebilo i njime je označen ceo venac. Ali, izgleda mi da je dockan ispravljati: ime Balkansko Poluostrvo, kao i ime Balkan za planinsko bilo od Vrške Čuke do Crnog Mora, upotrebljava se. Ono ostavlja utisak, donekle, da je dato po imenu jednog od glavnih poluostrvskih venaca. Dve pogreške, od kojih to nazvanje potiče, vode poreklo iz klasičke starine i turskog doba. Ove nas zablude dovode u vezu sa važnom i burnom istorijom Poluostrva; one daju njegovom imenu jedan naročit interes. Ima u svetu dosta pogrešno datih, geografskih imena; ime Balkanskog Poluostrva nije jedino. Zbog svega ovoga nema mesta menjanju imena Balkanskom Poluostrvu, kao što čine nekoliko nemačkih geografa (Th. Fischer, H. Wagner, K. Oestreich itd), koji se služe bezličnim imenom: Jugoistočno Evropsko Poluostrvo (Sudost-europaische Halbinsel).

Pošto je Balkansko Poluostrvo sa Istoka, Juga i Zapada ograničeno morem, ostaje nam samo da ga ograničimo sa Severa. Sava i Dunav, čije su doline usečene uz južni obod panonskog basena, dobra su granica u geografskom pogledu. Ali, od sastava Kupe sa Savom pa na Zapad, teže je odrediti severnu granicu. U opšte se uzima, da ona najpre ide Kupom pa se dalje nastavlja u pravoj liniji preko dinarskih venaca do Rijeke na Jadranskom Moru.

Ova granica je u mnogome veštačka. Ne podudara se ni sa reljefom, jer prelazi dinarske vence, ni sa etnografskim faktima, jer preseca masu hrvatskog naroda, ni sa političkom granicom. Međutim vredno je istaći da je ona u jedno vreme uglavnom bila politička granica između Turske i Austrije. Može se pretpostaviti da ovaj fakat nije bio bez uticaja i ograničenja Balkanskog Poluostrva na severozapadu.

Prirodnije bi bilo da se severna granica Poluostrva produži u od ušća Kupe dolinom Save i ljubljanskim basenom do veze sistema duž planina sa Alpima. Na Zapadu je njegova granica jasno obeležena Sočom.