Erski varijetet: Dinarska plemena

2414

Rasprostranjenje i starost

Najveća promena u društvenoj organizaciji dinarskih ljudi javlja se jugozapadno od Sjenice, gde je dinarsko stanovništvo u Crnoj Gori i stanovništvo severne Arbanije do reke Maće organizovano u plemena ili fisove. O plemenima severne Arbanije koja su često mešovitog, srpskoarbanaškog porekla, ali danas poarbanašena, nećemo se baviti.

Plemena Stare Crne Gore
Plemena Stare Crne Gore

Srpska plemena u granicama Crne Gore dele se u dve grupe. Jedno su crnogorska plemena, tj. plemena stare, istoriske Crne Gore, između doline reke Zete i Skadarskog Jezera s jedne i Boke Kotorske s druge strane. Naseljavaju četiri nahije: Katunsku, Lješansku, Riječku i Crmničku. Druga grupa zauzima uglavnom najvišu oblast zelene zone, između reke Zete i otprilike reke Lima. U njoj se razlikuju hercegovačka plemena i plemena „sedmoro Brda”. I jedna i druga nazvaćemo raškim plemenima, pošto je većina od njih u oblasti nekadašnje Raške.

Izvan ovih oblasti plemenska organizacija ne postoji nigde više na Balkanskom Poluostrvu. Ali u početku Srednjega veka, neposredno posle slovenske najezde na Poluostrvu, istoriski spomenici pominju kao plemena Brsjake, Dragoviće i druge u slivu Vardara i Crnoga Drima. Ime Brsjaci održalo se i do danas u zapadnoj Makedoniji. Sloveni na donjodunavskoj ploči bili su organizovani u plemena pre najezde turanskih Bugara. Po starim spomenicima zna se za mnogobrojna plemena u severnoj Dalmaciji, u primorskoj Hrvatskoj, u južnoj Bosni i na jugoistoku Hercegovine. Ova se plemena pominju u vremenu od 12. do 15. veka.

Dinarska se plemena pominju naročito u spomenicima dubrovačkog i mletačkog arhiva u 14. i u početku 15. veka. Po K. Jirečeku pominju se crnogorska plemena: Ćeklići 1381 god., Ozrinići i Njeguši 1435, Bjelice 1430, Banjani 1319, Drobnjaci 1354, Bjelopavlići 1411, Piperi 1416, Vasojevići 1444, Kuči 1455. Sva su ova plemena dakle postojala u 14. i 15. veku.

Izgleda da su ovo stara srpska plemena iz doba naseljavanja, koja su se u sklonitim oblastima održavala zbog geografskog položaja, a modifikovala se pod uticajem istoriskih događaja. Čini se da su pod uticajem srpske države plemena krajem Srednjega veka bila oslabljena i smanjena, kao i zadruge i druge patrijarhalne ustanove. Za vreme turske vladavine se u njihovom razvitku osećaju dva pojava:

Ilustracija Grahova u Crnoj Gori, nepoznati autor. Preuzeto sa www.montenegrina.net
Ilustracija Grahova u Crnoj Gori, nepoznati autor. Preuzeto sa www.montenegrina.net

Jedan je, što su dinarska plemena pojačana ili proširena mnogobrojnim uskocima, a drugi: što su se manja plemena utopila u veća. Uskočke porodice iz okolnih krajeva dobro su poznate u raškim i crnogorskim plemenima, koja su u tursko doba uživala poluslobodu i uskocima mogla dati pribežište. Ali su ovi morali ući u jedno bratstvo, uzeti slavu i prilagoditi se plemenskim navikama. Osim toga je bilo, naročito u sadašnjoj oblasti raških plemena, još u 14. i 15. veku ostataka od plemena, često mešovitog porekla: amalgam Srba sa starim poromanjenim stanovništvom. Ova su se plemena pretopila u velika, naročito za vreme turske vladavine. U okolini Durmitora živelo je malo pleme Kričani ili Kričkovi (pominju se 1260 god.), koje su Drobnjaci delom asimilovali a delom istisli. Poslednji su se ostaci Kričana dosad održali prema Durmitoru na desnoj obali Tare.Lužani su bili iste sudbine: 1455 godine su živeli severno od Skadarskog Jezera i zatim su se skoro potpuno pretopili u Bjelopavliće, Pipere i druga današnja plemena. Isto je tako bilo sa Malonšićima u dolini Zete, koje istoriski izvori pominju još u 15. veku, sa Matarugama u okolini Grahova (pominju se od 1318 do 1398 godine); najzad sa Bukumirima. koji su zauzimali sadašnju oblast plemena Bratonožića. Ima još po koji ostatak od ovih starih plemena u današnjim raškim i crnogorskim plemenima. Osim toga, ima u celoj erskoj oblasti, naročito u Starome Vlahu i u sjeničkom kraju, još i danas dosta rasturenih porodica koje nose imena starih plemena (Bukumiri, Mataruge, Lužani i Varage).

Za vreme turske vladavine su se neka plemena naročito umnožila i bila moćna. Održala su se posle osnivanja crnogorske države, koja je u početku bila savez plemena iz karsne Crne Gore. U toku poslednjih godina počelo je raspadanje raških i crnogorskih plemena. Ali je njihova organizacija još dobro očuvana, kao što sam već konstatovao.

Iz mojih studija i iz studija mojih saradnika (Erdeljanović, Tomić, Šobajić) izlazi da ima osobina zajedničkih svima dinarskim plemenima i da ima jasnih razlika između raških plemena s jedne i crnogorskih s druge strane. Obeležićemo najpre one zajedničke osobine koje se odnose na cilj našeg proučavanja.

 

Obrazovanje i razvitak plemena

Pretpostavljalo se (Dučić, Medaković, Rovinski), da je svako od raških i crnogorskih plemena postalo od jednog zajedničkog pretka i da se formiralo srodstvom. Ovo mišljenje je izražaj narodnog predanja, po kome svi članovi plemena Vasojevića vode poreklo od pretka Vase koji je, posle boja na Kosovu, zalutao u Lijevu Rijeku, u Crnoj Gori; Piperi bi vodili poreklo od Pipa, Bjelopavlića od Bijelog Pavla itd. Po napred navedenim ispitivanjima, koja su delimično objavljena u Naseljima, ovo sve je tačno samo donekle. U svakom plemenu ima po nekoliko starih srodnih rodova koji čine plemensko jezgro. Oko ovog jezgra su se grupisali novi doseljenici sasvim drukčijeg porekla, obrazujući bratstva, i ostaci starih plemena. Dakle, više su aglomeracijom nego srodstvom stvorena ova plemena. Novi doseljenici su poreklom iz susednih oblasti, poglavito iz Metohije, sa Kosova, iz Hercegovine, od Sjenice, kao i iz Bosne i moravske Srbije. Po Erdeljanoviću su Piperi postali od starog stanovništva (pravih Pipera) koje čini skelet, zatim od ostataka Lužana i „brastva” Mugoša, koji su i sami amalgam od Srba i starog, delimično poromanjenog stanovništva. Kuči su postali od moćnog bratstva Drekalovića i od „ostalijeh Kuča” sasvim drugoga porekla, koji su u većini, najzad od grupe katoličkih Kuča, verovatno arbanaškog porekla. Najmnogobrojnije pleme, Vasojevići, je vrlo složenog porekla. Staro stanovništvo, plemensko jezgro, nastanjeno u Lijevoj Rijeci, pojačano je sjeničkim uskocima. Osvajanjem su proširili svoju teritoriju i tako asimilovali staro srpsko pleme Lužane, zatim stanovništvo Lima, arhaično stanovništvo koje se bavilo zemljoradnjom i sebe zvalo Srbljaci. Najzad, Vasojevići su obuhvatili staro srpsko pleme Šekularce, nastanjeno u dolini jedne Limove pritoke. Ovo malo pleme, iako dobro zaklonjeno reljefom, počelo se stapati s Vasojevićima.

Plemena su se dakle često uvećavala osvajanjem. Ali u ovom pogledu postoji razlika između crnogorskih i raških plemena. Prva, ograničena na karsnu oblast, bila su, pored ostalog, gotovo sa svih strana opkoljena teritorijama koje su pripadale Turcima, Mlecima i Austriji, i nisu se mogla uvećavati na štetu ovih država. Suvišak stanovništva, koji nije imao dovoljno sredstava za opstanak, bio je prinuđen da se stalno iseljava. Ova su plemena ostala mala i broj njihovih članova se nije osetno uvećavao u toku vekova.

Trem jedne seoske kuće u Njegušima, Crna Gora, nepoznati autor. Preuzeto sa www.montenegrina.net
Trem jedne seoske kuće u Njegušima, Crna Gora, nepoznati autor. Preuzeto sa www.montenegrina.net

Naprotiv, raška plemena, naseljena u zelenoj dinarskoj zoni, prostranijoj oblasti sa raznovrsnijim sredstvima za život mogli su znatno više povećavati broj svoga stanovništva. Pošto su bila na teritoriji pod turskim suverenitetom i imala neku vrstu autonomije, mogla su proširivati svoj domen, utoliko pre što se turska uprava gotovo nije brinula o ovim oblastima. Povećavanje teritorije jednoga plemena zavisilo je samo od njegove životne snage i jačine. U ovom su pogledu u najboljem položaju bili Drobnjaci, Kuči i Vasojevići, jer su prema slivovima Tare i Lima imali otvorenu granicu, preko koje dinarsko stanovništvo nije bilo organizovano u plemena. Drobnjaci, prvobitno nastanjeni u maloj oblasti južno od Durmitora (u okolini sela Previša, Petnjice, Dobrih Sela i drugih), udesetostručili su svoju teritoriju zauzimajući Durmitor i naročito prostranu površ Jezera, asimilujući ili istiskujući staro pleme Kričane.

Kuči su proširili svoju teritoriju u dva pravca: prema podgoričkoj ravnici i naročito u dolini Vrmoše, istiskuj