Britansko “neformalno carstvo”

224

Ta je manipulacija u obliku slobodne trgovine temelj britanske ekonomske strategije već više od stotinu i pedeset godina. Britanski je genij sadržan u njezinoj kameleonskoj sposobnosti da tu politiku prilagodi promenjivoj međunarodnoj ekonomskoj stvarnosti, ali srž te politike i dalje je “apsolutna slobodna trgovina” Adama Smita, kao oružje protiv suverenih nacionalnih ekonomskih politika suparničkih sila.

Krajem 19. veka britanska je elita počela intenzivnu raspravu o tome kako održati svoje globalno carstvo. Usred krilatica o novom dobu “antiimperijalizma”, s kojima je započela poslednja četvrt 19. veka, Britanija je preduzela korake za uspostavu savršenijeg i daleko učinkovitijeg oblika održavanja svoje vodeće uloge u svetu putem sredstva koje će dobiti ime “neformalno carstvo”. Zadržala je ključne imperijalne posede u Indiji i na Dalekom istoku, a njezin je kapital u golemim količinama počeo teći posebno u Argentinu, Brazil i Sjedinjene Države, stvarajući ekonomsku zavisnost koja je na puno načina učinkovitija od formalnih kolonijalnih prava.

Ideja o posebnim ekonomskim odnosima s “državama partnerima”, pojam “sfera uticaja”, kao i “diplomatija ravnoteže moći”, bili su izdanci toga složenoga tkanja britanskog “neformalnog carstva” krajem prošloga veka.

Od engleske pobede nad španskom Armadom 1588. godine, Britanija je dobro koristila svoj poseban ostrvski položaj, odvojen od kontinentalnog dela Evrope. Bila je pošteđena izdataka za održavanje velike kopnene vojske za odbranu svojih interesa, što joj je omogućilo da se usresredi na ovladavanje morima. Britansko pljačkanje dobara dalekih delova sveta omogućilo joj je i održavanje ravnoteže moći na evropskom kontinentu, jer je stvarala ili financirala koalicije protiv bilo koje države koja je, u bilo kom istorijskom razdoblju, bila na putu ovladavanja evropskom teritorijom, koji se protezao od Rusije do Španije.

Nakon Bečkoga kongresa iz 1815. godine u reorganizaciji Evrope, koja je usledila nakon poraza Napoleona, Engleska je usavršila ciničnu diplomatsku strategiju poznatu pod nazivom “ravnoteža moći” (Balance of Power). Elita Ministarstva spoljnih poslova Njezinog veličanstva nikad nije priznala da je britanska ravnoteža moći bila uvek strogo definisana iz uporišta moći ili središnje tačke, Londona, kao na vagi, s dodatnim tegovima koji su izjednačavali suprotne strane središnje “tačke ravnoteže”, kako bi Engleska izbacila iz igre suparničke privredne sile isključivo u korist Engleske.

Nakon 1815. godine poseban se “genij” engleske spoljne politike sastojao u njezinu umeću promene savezničkih odnosa, ako je potrebno i preko noći, kako se menjalo njezino poimanje evropske ili globalne strateške moći. Engleska je diplomatija negovala tu ciničnu doktrinu, koja je nalagala da Engleska nikad ne održava sentimentalne ni moralne odnose s drugim državama kao suverenim poštovanim partnerima, nego da razvija svoje “interese”. Engleska je strategija saveznišva bila diktirana onim što je ona sama, u bilo kojem trenutku, smatrala ostvarenjem definicije engleskih “interesa”. Pokazatelji takvih dramatičih promena savezništava su promene od neprijateljskih odnosa s Francuskom u Africi do “Entente Cordiale” nakon obračuna kod Fašode 1898. godine, ili pak promena odnosa prema Osmanlijskom Carstvu nakon više decenija duge engleske podrške osmanlijskoj Turskoj u sprečavanju širenja Rusije. U Britaniji i Indiji ti su potezi bili poznati pod imenom “velika igra”.

Tokom posljednje decenije 19. veka engleski je kapital sve više priticao u pomno odabrane zemlje s pomanjkanjem kapitala, poput Argentine, gde su se tim kapitalom financirale i gradile železnice i infrastruktura, kojima je potom upravljala Engleska, a vlade zemalja domaćina tu su ulogu Engleske običo posticale velikodušim koncesijama. Engleski je kapital korišćen i za razvijanje parobrodskih linija i luka tih zemalja. Tako je ekonomija Argentine i drugih “držva partnera” učnkovito pretvarana u privredne sužnjeve, a njihove su trgovinske i finansijske uslove diktirale britanske trgovinske kuće i trgovačke finansijske banke, iz londonskog Sitija. Tako su države partneri spoznavale da su Britancima predale kontrolu nad svojim ekonomskim suverenitetom, puno učinkovitije nego da su britanske trupe okupirale Buenos Aires i sprovodile ubiranje poreza za Britansko Carstvo.

Tokom 1880-ih godina nove su argentinske železnice dovozile argentinsku robu, posebno govedinu i pšenicu, do izvoznih luka. Izvoz se udvostručo, a spoljni je dug Argentine, uglavnom prema londonskim bankama, porastao za 700%. Argentina je bila dužnički vazal Britanskog Carstva; “imperijalizam za male pare”, kako je to nazvao jedan komentator. Namera britanske politike očito nije bila razvijati suverene industrijske ekonomije putem svojih odnosa s državama partnerima. Namera je zapravo bila nametnuti kontrolu uz najmanja moguća ulaganja i ujedno osigurati da druge, suparničke sile, ne dobiju značajnijih sirovina ni drugih dobara privredne moći.

U to su vreme, 1882., britanske trupe okupirale Egipat, prvenstveno s ciljem da osiguraju morske puteve za Indiju – ne sme se dopustiti da Sueski kanal padne u suparničke francuske ruke! Britanska je vojna okupacija tako uništila svu strukturu egipatske države da su britanski vojnici, nakon 1882. godine, postali stalno prisutni u toj čvorišnoj tački Carstva između Londona i Indije.

Na sličan je način cilj britanske prisutnosti u Južnoj Africi najpre bio osigurati južni put za Indiju, radi sprečavanja mogućnosti da suparničke sile osiguraju baze na tom području, što bi bila moguća pretnja s boka britanskoj pomorskoj trgovini”. Britanska kontrola nad Južnom Afrikom 1840-ih i 1850-ih godina nije bila formalna. Umesto toga Britanija je postupno odsecala bursku republiku od Indijskog okeana. Počela je pripajenjem Natala 1843. godine, čime je istisnula Bure iz Zaliva Delagoa, a potom je intervencijom sprečila ujedinjenje burskih republika pod Pretoriusom 1869. godine. Cilj joj je bio osigurati, uz najmanja moguća sredstva, britansku prevlast na celom području južnoga dela Afrike.

Primarni je cilj britanskog imperijalizma 19. veka bio osiguranje monopola za britansku kontrolu trgovine.

U to je vreme i britanska tajna služba (Secret Intelligence Service) poprimila neobičan oblik. Za razliku od carstava Francuske i drugih zemalja, Britanija je svoje carstvo iz vremena posle Vaterloa uobličivala putem jako sofisticirane saradnje između najvećih bankara i finansijera londonskog Sitija, ministara u Vladi, direktora ključnih industrijskih preduzeća koja su, po proceni Britanije, bila od strateške važnosti za nacionalne interese, i direktora špijunskih organizacija.

Jedan primer toga ustrojstva bio je moćnik trgovačkog bankarstva londonskog Sitija, Sir Čarls Džoselin Hambrou, koji je bio na položaju direktora Engleske banke od 1928. do svoje smrti 1963. godine. Tokom Drugog svetskog rata Hambrou je bio izvršni direktor Službe za specijalne operacije britanske tajne policije (Special Operations Executive – SOE) u Ministarstvu ekonomskog rata britanske vlade, koje je u vreme rata rukovodilo ekonomskim ratom protiv Nemačke. Ta je organizacija obučavala kadar koji će posle rata postati američka Središnja obaveštajna služba – CIA (Central Intelligence Agency) i elitni deo tajne službe, a među njima su bili Vilijam Kejsi, Čarls Kindelberger, Volt Rostov i Robert Rosa, koji je kasnije postao zamenik ministra finansija u Vladi predsednika Kenedija i partner elitnih poslovnih ljudi s Vol Strita -Brown Braders, Harriman.

Umesto tradicionalnog načina rada tajnih službi – pribavljanja podataka iz stranih prestonica putem špijunskih agencija, direktor je britanske tajne službe – SIS-a (Secret Intelligence Service), i sam bio delom tajne mreže, slične slobodno-zidarskoj, u koju je bila utkana ogromna moć britanskog bankarstva, pomorske trgovine, velikih industrijskih kompanija i Vlade. Kako je ta organizacija bila tajna, postizala je ogromnu moć nad lakovernim i naivnim ekonomijama stranih zemalja. U razdoblju slobodne trgovine, nakon 1846., ta je tajna povezanost privatne trgovinske moći s Vladom bila tajna britanske hegemonije. Britanska spoljna trgovina nije bila utemeljena na negovanju dobrosusedskih odnosa sa stranim zemljama, nego na sračunatim “interesima” koji su nalagali promene savezništava i, po potrebi, naglo menjanje država saveznica.