Strane medicinske misije u balkanskim ratovima

201

Nema previše podataka o učešću stranih lekara i drugih medicinskih radnika koji su na samom početku balkanskih ratova, na poziv Srpskog Crvenog krsta ili samoinicijativno, došli u Srbiju i Crnu Goru i lečili srpske ranjenike. “Prema podacima Srpskog Crvenog krsta, Srbija je Balkanski rat dočekala sa svega 370 lekara od čega je 296 dobilo ratni raspored… Zato se Crveni krst obraća, preko Međunarodnog crvenog krsta, inostranoj javnosti i ubrzo, iz raznih zemalja, u Srbiju stiže značajna pomoć u medicinskom osoblju, lekovima i sanitetskom materijalu. Brojčani podaci o medicinskim misijama… za 1912/1913. godinu to nabolje pokazuju”. Najviše stručnjaka poslala je Rusija (183), a svoje ekipe dale su i: Austrija (36), Engleska (20), Holandija (42), Nemačka (12), Ugarska (10), Italija (7), Belgija (9), Danska (4), Norveška (3), Francuska (8) i još neke zemlje (24, 643). Podatak iz istog izvora da “ukupno se može računati da je u Srbiji bilo 1912-1913. godine blizu 300 članova stranih medicinskih misija”(24, 643) možda je nastao kao računska greška, pošto ovde date cifre kazuju da ih je bilo 334, od čega 120 lekara.

Nesumnjivo, broj srpskih žrtava bio bi mnogo veći da nije bilo medicinske pomoći iz mnogih stranih zemalja. Među prvima prispele su ruske misije. Prvu, koju je činilo dvadeset članova Ruskog Crvenog krsta, predvodio je dr Nikola Pajevski. Na čelu druge misije, sastavljene od sedamdeset sedam članova, među kojima i pet lekara-hirurga, po jedan apotekar, knjigovođa i poslovođa, šesnaest medicinskih sestara i trideset pet bolničara, nalazio se dr Aksentije Hristiforovič Babasejnov. Njegova bolnica sa nešto manje od 300 postelja smeštena je u zgradi Druge beogradske gimnazije u Makedonskoj ulici. Skoro istovremeno stiglo je i dvadesetak medicinara sa praškog Polikliničkog instituta, a s istog Instituta poslato je u Crnu Goru još pedeset lekara i medicinara. Politika je tada često pisala o radu stranih medicinskih stručnjaka. Tako, na primer, u broju od 28. oktobra/10. novembra 1912. godine piše se da je “do sada u Beogradu otvoreno 18 bolnica za smeštaj ranjenika i sve su snabdevene telefonom”, a dan kasnije da “broj lekara se stalno povećava i ne prođe ni jedan dan, a da se našem Crvenom krstu ne prijavi po nekoliko lekara”. Drugog/15. novembra išla je vest da “za nekoliko dana stići će u Beograd 6 českih hirurga, učenika proslavljenog českog operatora g. Jedličke” i da će svi oni biti raspoređeni po Beogradu i unutrašnjosti. Prethodnog dana “krenulo je u Sofiju i Beograd nekoliko hrvatskih lekara”, a zatraženo je i pet bolničarki. I tako dalje.

Sredinom decembra objavljena je vest da “gotovo svakog dana odlazi iz Srbije po nekoliko stranih lekara, koji su lečili naše ranjenike u bolnicama u Beogradu i unutrašnjosti. Oni odlaze zbog toga što je posao oko lečenja ranjenika sasvim smanjen te njihova pomoć nije više potrebna”(41, 30. novembra/13. decembra 1912). Sa tim u vezi, vrlo je ilustrativna i vest od 9/22. decembra 1912. godine da je kralj Petar potpisao ukaz o odlikovanju 172 lekara ordenima Svetoga Save raznih stepena (40 Rusa, 25 Srba sa strane, 19 Čeha, po devet Francuza, Nemaca i Madžara, po osam Engleza, Danaca i Belgijanaca, sedam Slovenaca, po pet Švajcaraca i Austrijanaca, po četiri Norvežanina, Holanđanina i Hrvata, po tri Rumuna i Šveđanina i dva Italijana, ali se, nažalost, taj ukaz s njihovim imenima nije mogao pronaći u savremenim srpskim arhivima, niti u Muzeju Srpskog lekarsog društva), iz čega se mora zaključiti da je bilo mnogo više lekara i ostalog medicinskog osoblja. Takođe, treba imati u vidu da je Politika u svojim vestima od 18. oktobra do kraja novembra 1912. godine evidentirala da je u Srbiju i Crnu Goru stiglo 150 lekara i više od 390 medicinara, bolničara, milosrdnih sestara i ostalog sanitetskog osoblja. Manje zbog uštede novinskog prostora, a više zbog toga što se neke stvari podrazumevaju, uz vesti o dolasku mnogih lekara nije zabeležen broj bolničara ili medicinskih sestara iz njihove pratnje (o pratećem tehničkom i administrativnom osoblju, onome koje se danas naziva logistikom, nema ni reči). Jednako štura, bez ijedne reči o “sporednom” bolničkom osoblju, bila je i vest o otvaranju triju ruskih bolnica u Skoplju, sa ukupno šesnaest lekara, 750 postelja i kompletnom opremom.

Bez obzira na protivrečnosti koje sadrži, dodajemo ovde da 1925. godine objavljena jedna knjiga o srpskom sanitetskom iskustvu u oslobodilačkim ratovima 1912-1918. godine (50). U pedesetak tekstova, na oko 600 strana, četrdesetak srpskih lekara govori o svim vidovima zdravstvene zaštite u ratnim uslovima i o nevoljama koje su tih godina pratile srpsku vojsku i srpski narod. O radu stranih medicinskih misija piše se tek na nekoliko mesta, po rečenicu-dve, a pominje se jedva desetak imena; mogao bi se steći utisak da je njihov boravak u Srbiji i uz srpsku vojsku bio bez ikakvog značaja. Zbog takve nebrige za istinu, pokazivane čak i u Srpskom Crvenom krstu, o ukupnom broju stranih medicinskih misija i osoblja u njima, može se samo nagađati. Na nagađanje se, tako, svodi i jedan zapis dr Hranislava M. Joksimovića, nastao u vremenu relativno bliskom balkanskim ratovima:

“U ratovima 1912-1913, Glavni odbor Crvenog Krsta o svom trošku angažovao je oko 20 lekara, između kojih su bili dvojica bakteriologa. Došle su i ove strane misije: ruskog Crvenog Krsta 7 misija, sa 32 lekara, 57 sestara i 89 bolničara; belgiskog, nemačkog, austriskog, ugarskog, italijanskog Crvenog Krsta, britanskog, francuskog, od svih po jedna (misija IP) sa 34 lekara, 36 sestara i 5 bolničara.

U 1913. poslao je Ruski Crveni Krst 2 misije, britanski i škotski Crveni Krst 1 misiju, belgiski, danski, švedski, ugarski i holandski Crveni Krst 3 misije, od kojih jedna za suzbijanje kolere u Čačku. Sve su imale 46 lekara, 66 sestara i 50 bolničara”(50, 836).
Ima li se na umu sve to, kao i činjenica da sa jednim lekarom dolazi veći broj saradnika, bilo medicinske, bilo tehničke struke, i zaključujemo da je u balkanskim ratovima moralo biti najmanje sedamsto takvih dobrovoljaca (11, 410).