Srpski dobrovoljci u Velikom ratu

278

Još tokom ratnih operacija 1914. i 1915. godine, srpska i crnogorska vojska prihvatile su na desetine hiljada dobrovoljaca, uglavnom Srba, bilo kao prebege iz prekodrinskih krajeva i iz Vojvodine Srpske, bilo kao povratnike iz prekomorskih zemalja, bilo kao zarobljenike iz austrougarske vojske. U Srbiji, mnogi od njih ušli su u sastav zasebnih dobrovoljačkih odreda, dok je najveći deo njih raspoređen u regularne jedinice, granične trupe i u žandarmeriju. Ili, kako to stoji u jednom spisu nastalom u Dobrovoljačkom odeljenju Dobrovoljačkog korpusa u Odesi, “iz osvojenih bosansko-hercegovačkih oblasti prešlo je na teritoriju Srbije do 50.000 Bosanaca i Hercegovaca… I uputiše se… prebegli Jugosloveni u razne jedinice u pozadinsku službu vojske i u građanske dužnosti. Četa majora Tankosića, vojvode Vuka, Lićanski i Užički odred mahom su bili oformirovani od neslobodnih Srba, Hrvata i Slovenaca. Većinom su bili Bosanci i Hercegovci, pa Ličani” (14, dok. 215, 298). Slovenci i Hrvati pomenuti su u ovom dokumentu u vidu parole, “tek da se nađemo u divanu”, pošto se te 1917. godine Srbi bez njih nisu “upotrebljavali” u zvaničnom administrovanju.

Posebnu grupu srpskih dobrovoljaca čine zarobljenici s austro-ruskog fronta. Znajući da je najviše mogućnosti za bežanje bilo baš tamo, i da je najveći broj vojnika u ruskom zarobljeništvu poticao iz reda onih koji su se predali dobrovoljno, srpska vlada bila je naročito zainteresovana da za svoju nacionalnu stvar pridobije te takozvane ruske zarobljenike. Još novembra 1914. godine Nikola Pašić poslao je u Rusiju Dragutina J. Ilijća (1858-1926), književnika i nacionalnog radnika, da kao predstavnik srpske vlade i politički ekspert, obavlja poverljivu političku i vojnu misiju za prikupljanje dobrovoljaca. Poslovi su tekli sporo, tako da su prve veće grupe dobrovoljaca prebačene u Srbiju, Dunavom, tek krajem septembra 1915. godine. Narednih nedelja, odnosno do ulaska Bugarske u rat, broj dobrovoljaca koji su na taj način stigli u Srbiju, dostigao je tri i po hiljade (85, 93).

Dobrovoljci iz Srbije. Srpska vojska mobilisana je do 30. jula 1914. godine, a tokom njene koncentracije, do 9. avgusta, na mobilizacijska mesta stigao je i velik broj onih na koje srpska Vrhovna komanda u tom trenutku nije računala. Od njih je tada formirano barem šest prekobrojnih pukova, sa najmanje 25.000 boraca (2, knjiga I, 84, 94-99, 246). Moglo bi biti da je prekobrojnih pukova bilo i više od šest, jer se pominju dva prekobrojna puka sa oznakom “Drugi”. Jedan od njih više puta se sreće u sastavu Timočke vojske, u njenoj Kombinovanoj diviziji prvog poziva, i on se razlikuje od Drugog prekobrojnog puka trećeg poziva u Užičkom odredu Dunavske divizije drugog poziva; to treba protumačiti kao verovatnoću da je dobrovoljaca iz Srbije bilo i znatno više od onih već pomenutih 25.000. Uza sve to nebitna je činjenica da je u vreme mobilizacije, “sem nestašice artiljerijskih oruđa i municije, za rat nedostajalo i 120.000 pušaka”, te da je deo novoformiranih jedinica tada bio nenaoružan (3, knjiga 9, 275).

Dobrovoljcima iz Srbije treba smatrati i đačku formaciju poznatu pod nazivom “1.300 kaplara”, kao i neodređen broj pitomaca podoficirske škole, koji se, po godinama, nisu nalazili u krugu vojnih obveznika, ali su krajem 1915. godine sve čete te škole stavljene na raspolaganje Inspektoru rezervnih trupa u Strugi(2, knjiga XIII 177).

Zvanična srpska istoriografija “jugoslovenske” škole (uključujući i njenu naslednicu u našem vremenu) ne pominje dobrovoljce iz Srbije, kao da ih nije ni bilo, a njihov broj i doprinos oslobodilačkoj borbi srpskog naroda tokom Prvog svetskog rata gube se u globalnim ciframa i ocenama.