Srpski dobrovoljci u oslobodilačkim ratovima

348

Sveti srpski ratnici. Uzima se kao nesporno da su srpski dobrovoljci, ratnici na koje se vojna obaveza nije odnosila, “u raznim istorijskim periodima… bili poznati pod raznim imenima. Pa zato imamo hajduke, uskoke, četnike, komite, prekobrojne, gerilce, ustanike i dobrovoljce. Pojmovno, svima je bio zajednički cilj”(26, 5). Čak i sa gledišta srpske vlade, formulisanog u manifestu od 25. jula 1914. godine, na nekoliko dana pre izbijanja Svetskog (Velikog) rata, samo mobilisanima pripada obaveza da ratuju: “Ako budemo napadnuti, vojska će vršiti svoju dužnost, a građanima koji nisu pozvani pod zastavu, savetujemo da ostanu kod svojih domova i mirno rade svoje poslove”(24, 43). Po istoj logici, oni koji nisu poslušali savet da “gledaju svoja posla” već su odabrali da se u srpskoj (ili crnogorskoj) vojsci bave “tuđim poslovima”, odnosno da ratuju, moraju se smatrati dobrovoljcima.

U mnogim vojnim aktivnostima srpske i crnogorske vojske tokom balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, a naročito u Solunskoj ofanzivi, izuzetnu ulogu imali su dobrovoljci u njihovom sastavu. Našavši se u jednoj od ovih dveju vojski (vojsaka, kako se onda govorilo i pisalo), po sopstvenom izboru, iz patriotskih i nacionalnih pobuda, dobrovoljci su se u balkanskim ratovima, pod srpskom zastavom, oduševljeno borili za konačno oslobođenje od Turske, a kasnije, u Velikom ratu, i za oslobođenje svih Južnih Slovena iz Austrougarske i za njihovo ujedinjenje sa Srbijom i Crnom Gorom; mnogi od njih dali su u toj borbi i svoje živote.

Ovi Vernici Otadžbine, kako ih s razlogom nazivaju, najvećim delom Srbi iz srpskih krajeva pod višedecenijskom i viševekovnom ugarskom ili austrijskom okupacijom, svojim učešćem u srpskim oslobodilačkim ratovima jasno su iskazali svoje nepristajanje na neprirodno stanje nasleđenih odnosa. Bez obzira na trajanje jedne ili druge okupacije, i imajući na umu dalje austrijske i ugarske teritorijalne pretenzije prema Srpskoj Zemlji, za Srbe rođene u senci habzburške krune i zatečene uoči Prvog svetskog rata u Sremu, Banatu, Bačkoj, Baranji, Slavoniji, Kordunu, Baniji, Lici, Dalmaciji, Srpskom primorju (Boki i Paštrovićima), Hercegovini i Bosni, ratovanje u sastavu austrougarske vojske nije moglo biti patriotski čin, niti su im Austrija i Ugarska bile Otadžbina, jednako kao što ni Turska tokom petvekovne okupacije nije mogla biti Otadžbina Srbima iz Šumadije, ili Raške, ili Zete, ili Toplice, na primer. Rat za račun Austrougarske nije mogao biti rat za njihove interese, ni po prostoru na kome se ratovalo, ni po izboru ratnog protivnika. Ima li se sve to u vidu, postaje sasvim izvesno da su Srbi iz prekodrinskih, prekosavskih i prekodunavskih krajeva svojim masovnim učešćem u ratnom sastavu srpske i crnogorske vojske i sopstvenom žrtvom za odbranu Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore oplemenjivali i veliki nacionalni pokret za oslobođenje sopstvene Otadžbine(11, 15).

Zbog svega toga, ne može se sumnjati ni u činjenicu da je srpski dobrovoljački pokret na početku 20. veka bio izuzetno značajna pojava, isto kao što se ne mogu zatvoriti oči pred istinom da su oslobodilački ratovi iz toga perioda sudbinski uticali na biološki opstanak srpskog naroda i njegovu buduću istoriju.

O srpskim dobrovoljcima, tim svetim srpskim ratnicima, pisalo se u raznim prilikama i za različite potrebe, ali se mora reći, bez obzira na brojnost, obim i sadržinu takvih priloga i dobronamernost njihovih autora, da se čitava tema i dalje zasniva na predrasudama, izvrgnuta sumnjama, potcenjivanju i, čak, preziru. Ipak, ne može se pobeći od saznanja da raspoloživi tekstovi, takvi kakvi su, otkrivaju podatak da je, na primer, u oslobodilačkim ratovima Srbije i Crne Gore 1912-1918. godine učestvovalo ne manje od 311.900 dobrovoljaca, ali i da se, iz mnogo razloga, pre svega zbog siromaštva istorijskih izvora, nikad neće saznati koliko ih je tačno bilo; još je manje mogućnosti da se saznaju njihova imena. “Cele porodice, pa čak i male zajednice, iščezle su bez traga i nikada se više za njih nije čulo”(16, 184-185). Za sudbinu mnogih dobrovoljaca nisu saznali čak ni njihovi najbliži, a za nemali broj, naročito onih koji su radili u Americi i otud se vratili mladi i neoženjeni, bez porodičnih svedoka o njihovom odlasku u rat, nije se ni znalo da su ratovali kao dobrovoljci, još manje da su poginuli na nekom od evropskih ratišta, uglavnom po Srbiji i Crnoj Gori i na Solunskom frontu.