Koliko se dobrovoljaca borilo u Velikom ratu

242

Broj srpskih dobrovoljaca u Prvom svetskom ratu bio je više nego dvostruko veći od onog u balkanskim ratovima i iznosio je najmanje 192.000, od čega oko 56.600 iz dveju srpskih kraljevina i barem 135.400 sa strane, kako sledi:

1. najmanje 25.000 u šest prekobrojnih pukova srpske vojske;
2. 1.300 mladih kaplara iz đačke formacije;
3. oko 17.200 dobrovoljaca u crnogorskoj vojsci, među njima najmanje 3.000 povratnika iz Amerike;
4. oko 50.000 prebega preko Drine, Save i Dunava, neposredno pred rat i na samom početku rata;
5. oko 10.000 dobrovoljaca iz reda austrougarskih vojnika zarobljenih u Srbiji tokom prve ratne godine;
6. oko 40.800 dobrovoljaca iz iseljeništva, najvećim delom iz prekomorskih zemalja, među kojima se nalazi i onih u tački 3. već pomenutih 3.000 dobrovoljaca u crnogorskoj vojsci (računatih u dobrovoljce “iz dveju srpskih kraljevina”);
7. oko 3.500 dobrovoljaca iz ruskog zarobljeništva, koji su na srpsko ratište stigli Dunavom, s jeseni 1915. godine(85, 93);
8. oko 30.800 dobrovoljaca iz ruskog zarobljeništva, koji su ratovali na Dobrudži i na Solunskom frontu;
9. oko 1.800 Arbanasa iz Esad-pašinog odreda(96, 94), za koji Vojna enciklopedija samo stidljivo priznaje da se “nalazio na Solunskom frontu na strani saveznika”(3, knjiga 2, 700);
10. najmanje 1.500 pripadnika stranih medicinskih misija;
11. oko 13.100 dobrovoljaca u Topličkom ustanku. Između dvaju svetskih ratova dobro se znalo da je u pripremu Topličkog ustanka bila upućena i Komanda savezničkih vojsaka na Solunskom frontu, da je ustanak doneo brojne žrtve i da se krivice za sve to nije mogla osloboditi ni srpska Vrhovna komanda; za zvanične političke i vojne faktore u posleratnoj Srbiji bio je to dovoljan razlog da se istina o ustanku prećuti i što pre preda zaboravu. To se najjednostavnije moglo ostvariti primenom one naredbe sa samog početka 1917. godine, kad su “ukinuti” svi “dobrovoljci, naši podanici, sposobni za vojnu službu”(1, dok. 58, 79); po toj logici, kao “našim podanicima”, topličkim ustanicima nije se dalo da se “umešaju” među dobrovoljce. Kasnije, pošto je Srbiji naturena komunistička ideja, tema je postala sasvim neprikladna, jer je novoj vlasti, i inače vrlo zainteresovanoj za suzbijanje takozvane “srpske hegemonije” i za ostvarenje “srpsko-bugarskog bratstva”, bilo osobito stalo da uloga bugarske politike i vojske u Topličkom ustanku, ali i tokom celog Velikog rata, ostane u što dubljoj senci i, po mogućstvu, neprimećena.

Nesumnjivo, najteže posledice po istorijsko pamćenje o Topličkom ustanku ostavili su onovremeni vođi “srpske” levice, novembra 1917. godine izveštavajući socijalističku Internacionalu o zvaničnim stavovima Srpske socijaldemokratske stranke prema stanju u okupiranoj Srbiji. Proisticalo je iz tog spisa da je službenu politiku bugarskog okupatora prema srpskom narodu nametnula “reakcionarna banda razbojnika” na vlasti, a da “bugarski narod” sa tim nije imao veze. Istina, socijalističkim vođama u Srbiji nije bilo nepoznato da je Bugarska, “neverovatnim sistemom nasilja i metodičnom politikom istrebljivanja Srba”, pripremala teren za svoju zamišljenu prevlast na Balkanu, da je poredak u okupiranoj Srbiji bio daleko od ikakvog prava, morala i ličnih sloboda, da bi svako ko se izjasni kao Srbin odmah bio optužen za veleizdaju i osuđen na smrt, da je upotreba srpskog jezika zabranjena, da su srpski učitelji i sveštenici uglavnom pobijeni, da je velik broj Srba, sa ciljem da se “iz ovog dela Srbije udalje svi elementi sposobni da razviju nacionalnu snagu”, deportovan u Malu Aziju i tamo masovno ubijan…

Ako je već tako, teško da bi se za Bugare našla ijedna lepa reč. Znali su to i srpski socijaldemokrati, te su, za svaki slučaj, svoj izveštaj o bugarskim zločinima nad srpskim narodom u Toplici počeli golemim pravdanjima istih tih zločina i “radosnom vešću” da za počinjene zločine nisu krivi bugarski vojnici. Naprotiv, “bugarski vojnik, a to će reći naoružani bugarski narod, proizveo je na celokupno srpsko stanovništvo, svuda gde je došao s njim u dodir, dobar utisak… Prost bugarski vojnik imao je simpatija za srpski narod”, tako da se “dešavalo veoma često da su ovi sinovi bugarskog naroda plakali… što je Srbija upropašćena”. Bio je to isti onaj “naoružani bugarski narod” koji je okupirao Srbiju, koji je omogućio uspostavljanje bugarske uprave i izveo sve one zločine o kojima je i inače podrobno pisano u pomenutom izveštaju.
Iako vođama srpskih socijalista “nije bilo poznato” kako je do ustanka došlo, oni su se svojski potrudili da “naoružani bugarski narod” predstave kao dečji vrtić i da za sve bugarske zločine okrive “srpske zaverenike” koji su uspeli da umaknu “simpatičnoj i plačnoj” bugarskoj vlasti. Svojim “zaverenicima” narod se nije mogao suprotstaviti, tako da se mora smatrati “normalnim” što su bugarski okupatori “ove jadne ljude kaznili smrću… Oko 20.000 Srba ubijeno je pod tim izgovorom, od kojih je najviše
zbilja učestvovalo u ustanku… Hiljade žena i dece internirani su, a drugi pobacani u zatvore. Trideset i šest sela oko Leskovca potpuno je istrebljeno… Odvedeno je gotovo sve muško stanovništvo varoši Niša, oko 4.000 ljudi… Jedan policijski činovnik iz okoline Niša hvalio se docnije da je on zaklao više od 300 Srba. »U početku je bilo dosta teško, moralo se uvek više puta bosti nožem, ali kad sam se izvežbao, operacija je išla ne može lepše biti: jedan udarac i čovek je ubijen«…”

A Vasilije Trbić, čije se ime može pročitati u ovom Pomeniku, izvestio je o svom boravku tokom avgusta 1916. godine u okolini Soplja, Prilepa, Velesa, Kavadaraca, Kičeva, Tetova i Gostivara, a po zadatku dobijenom od srpske Vrhovne komande i Savezničke komande na Solunskom frontu:

“U Prilepskoj, Veleškoj i Kičevskoj okolini ubijeno je preko 2000 duša, većinom žena i dece. Čitave hajke dizale su se na nezaštićeni narod i ubijali i pljačkali, bezčastili sve do 1. februara prošle godine. Ima više od hiljadu primera, gde su bugarski vojnici silovali devojčice od 10 god. starosti a nebrojeni primeri, gde su pojedini komandiri četa bataljona, pri ulasku u selo saopštavali vojnicima, da su te večeri sve ženske od 10 god pa naviše njihove, dokle je vojska u selu. Nisam naišao ni jedan primer, da se neki bugarski oficir odvajao i da je uzimao narod u zaštitu. U svim nevaljalstvima, svi su bili solidarni” (2, knjiga XXI, 209).