Koliko je dobrovoljaca bilo

249

Samo iz šturih podataka koje smo mi ovde preuzeli (tačke 1-8), lako je zaključiti da se tokom Prvog balkanskog rata u srpskoj vojsci moralo naći približno 50.000 dobrovoljaca. Bilo ih je, ipak, mnogo više. Jer, i strani dopisnici izveštavali su o neviđenom oduševljenju za rat, dubokom patriotizmu i svesti o velikoj dužnosti srpskog naroda. Jedan od njih pisao je da “radnici-pečalbari koji su nedeljama živeli samo od hleba i luka, nisu čekali isplatu, već su odmah pošli na zborište”, a drugi da je “videći ovaj duboki patriotizam i svetu vatru koja je buknula u svačijoj duši… postao svestan neminovnosti pobede balkanskih naroda” (21, 42). Dobrovoljaca je bilo toliko da je na samoj sredini oktobra, barem za javnost, obustavljeno svako njihovo primanje; srpska Vrhovna komanda čak je obznanila da joj dobrovoljci više nisu potrebni i da svako ko krene na put čini to na svoju štetu(22, 1/14. oktobar 1912).

Monografija o balkanskim ratovima saopštava da se u mirnodopskom sastavu srpske vojske nalazilo 20.000 vojnika, da je mobilisano “još oko 335.000 ljudi” i da je na zborna mesta došlo oko 20.000 prekobrojnih. I Vojna enciklopedija piše da je u srpsku vojsku mobilisano oko 356.000 vojnika, među njima i 20.000 “prekobrojnih”, odnosno dobrovoljaca (3, knjiga 1, 449), što znači da se u srpskoj vojsci na dan mobilizacije našlo: 20.000 vojnika iz mirnodopskog sastava, oko 315.000 mobilisanih vojnih obveznika i 20.000 prekobrojnih. No, Milorad Radović, čovek koji se vojnom istorijom bavio kao predavač na Vojnoj akademiji (25), ovu poslednju cifru povećava na 26.000, sugerišući time dve mogućnosti: ili je ukupno brojno stanje srpske vojske na početku ratnih operacija iznosilo 361.000 ljudi, ili je, uz 20.000 vojnika iz kadra i 26.000 prekobrojnih, pod zastavu stiglo još oko 309.000 vojnih obveznika. Ova poslednja cifra mogla bi biti najrealnija, budući da je ona u skladu sa vojnom doktrinom po kojoj jedna zemlja, kad ulazi u rat, može mobilisati oko jedne desetine svog stanovništva; a Srbija je tada imala oko 2,945.000 stanovnika. No, pošto se čini da je prekobrojnih pukova bilo nešto više, čak devet, jer zna se da je pretposlednjeg dana Bregalničke bitke, 7. jula 1913. godine, poginuo major Ljubomir J. Pavlović, komandant bataljona u Devetom prekobrojnom puku, onda bi broj dobrovoljaca, odnosno prekobrojnih, trebalo povećati za još oko 14.000. Ako bi se za isto toliko smanjio ukupan broj mobilisanih vojnih obveznika, to bi značilo da je Srbija u Prvi balkanski rat mobilisala okruglo deset procenata svojih žitelja: u apsolutnom broju, to bi iznosilo 295.000 vojnika.

Na drugoj strani, kad Ćorović kaže da je Srbija “digla 402.200 ljudi za rat” (20, 199), to ni po čemu ne može biti slučajno. On je do “svoje cifre” došao u vremenu bliskom događanjima na koja se odnosi, zbog čega ne bi trebalo da se dovodi u sumnju. Može se samo postaviti pitanje da li on pod “dizanjem ljudi” podrazumeva ukupan broj mobilisanih, ili pri tome misli na ukupno ljudstvo koje se našlo u ratu. Monografija o balkanskim ratovima pominje na jednom mestu (21, 164) da je u Srbiji “mobilisano (..) preko 400.000 ljudi”, što je samo potvrda Ćorovićeve cifre, ali i našeg uverenja da se pojmovi “mobilizacija” i “dizanje” neprecizno koriste.

Podatke o “preko 400.000 ljudi”, odnosno “402.200 ljudi za rat”, utvrđivali su vojni stručnjaci, na osnovu vojne dokumentacije, tako da oni ne bi smeli biti sporni. Otud, razlika između broja onih koji su učestvovali u balkanskim ratovima (402.200) i broja onih koji su mobilisani kao vojni obveznici (oko 335.000) može se odnositi samo na dobrovoljce (67.200 boraca).

Zaista, dobrovoljaca je moralo biti najmanje toliko: cifri od oko 26.000 prekobrojnih treba dodati i oko 25.000 dobrovoljaca sa strane, za koje Mihailo Polit-Desančić kaže da su prošli kroz Novi Sad početkom Balkanskog rata. Svakako, u toj velikoj grupi “prolaznika” nalazilo se i oko dve hiljade dobrovoljaca prispelih iz Amerike, koje pominje Bogumil Hrabak. U dobrovoljački krug treba uključiti i onih 5.000 ustanika (“ustaša”) iz tačke 7, koji su prodrli u Novopazarski sandžak, odnosno u Rašku, kao i brojne čete srpskih maćedonskih dobrovoljaca, neodređenog brojnog stanja. Ovde spada i veći broj četničkih odreda koji su se u ratu našli na samom njegovom početku i u čijem je sastavu moralo biti ne manje od 1.000 “starih dobrovoljaca”. Valjalo bi pretpostaviti da je velik broj dobrovoljaca poticao i iz srpskih prekodrinskih krajeva; nema podataka koliko ih se sa te strane našlo u srpskoj vojsci, isto kao što se nigde, osim u Gnjilanskom odredu, ne pominju ustanici iz Prave Srbije, odnosno sa Kosova i Metohije. Za početak Drugog balkanskog rata oformljena je Dobrovoljačka brigada, u kojoj se nalazilo barem 3.600 dobrovoljaca (šest bataljona sa po četiri čete od po najmanje 150 ljudi). Sve to kazuje da je u srpskoj vojsci moralo biti ne manje od 67.200 dobrovoljaca, što prekobrojnih, što ustanika, što četnika, što dobrovoljaca pristiglih sa strane.

I do ukupnog broja dobrovoljaca u crnogorskoj vojsci skoro da je nemoguće doći. Samo se posrednim putem, uz računicu da je jedan bataljon brojao između 500 i 600 ljudi, može zaključiti da ih je bilo ne manje od 29.800, a možda i koju hiljadu više. U tom časnom skupu nalaze se:
a. “veliki broj mladića bez vojne obaveze i staraca u poodmaklim godinama”, što je tokom prvih mobilizacijskih dana predstavljalo oko 4.500 duša;
b. 500 đaka i studenata iz srpskih krajeva pod Austrougarskom, svrstanih u Primorski odred;
v. 2.600 dobrovoljaca u Istočnom odredu, uključujući ovde i 500 dobrovoljaca u Prekotarskom bataljonu;
g. 400 dobrovoljaca skupljenih pre uzimanja Berana;
d. 3.200 dobrovoljaca u Beranskoj brigadi, mada Trišić veli da su “najveći dobrovoljački odred sačinjavali Srbi iz Beranske nahije. Bilo ih je oko 6.000. Ovaj odred kao i cijela crnogorska vojska bio je čisto srpski” (52, 60);
đ. 2.000 dobrovoljaca u Bjelopoljskom, Prošćanskom i Brzavskom bataljonu;
e. 600 dobrovoljaca iz okoline Pljevalja;
ž. 1.500 dobrovoljaca u tri bataljona iz okoline Kolašina;
z. 500 dobrovoljaca u Pešterskom bataljonu;
i. 500 dobrovoljaca u Plavskogusinjskom bataljonu;
j. približno 11.000 dobrovoljaca prispelih iz Amerike i 2.500 iz Male Azije, Carigrada, Egipta i Južne Afrike.

Nažalost, jedan neodređeno velik broj žena, sestara, majki i kćeri crnogorskih ratnika ne nalazi se na ovom spisku, iako su one u crnogorskoj vojsci bile jedina “komora” i, vrlo često, jedina sanitetska pomoć; njihovim su trudom mnogi ranjenici previjeni još u toku neke od bitaka, izvučeni sa bojišta i, samo zahvaljujući tome, ostali u životu.

Prema tome, u balkanskim ratovima borilo se najmanje 97.000 srpskih dobrovoljaca: najmanje 29.800 u crnogorskoj i najmanje 67.200 u srpskoj vojsci; u ukupan broj dobrovoljaca treba uvrstiti i oko 700 lekara i drugih medicinskih stručnjaka sa strane koji su u balkanskim ratovima, na poziv Srpskog Crvenog krsta ili samoinicijativno, lečili srpske ranjenike iz obeju vojski, što znači, da se tokom balkanskih ratova na srpskoj strani nalazilo ne manje od 97.700 dobrovoljaca.