Dobrovoljci u stranim medicinskim misijama

214

Početak Svetskog rata zatekao je srpsku medicinsku službu u izuzetno teškim uslovima, pošto je vreme od balkanskih ratova bilo prekratko da bi došlo do njene i najminimalnije kadrovske obnove. Molba Srpskog Crvenog krsta za pomoć naišla je u Međunarodnom Crvenom krstu samo na moralnu potporu; rat je već harao po celoj Evropi, te Međunarodni Crveni krst predlaže Srpskom da pomoć od srodnih institucija u svetu zatraži neposredno. Odziv na takav apel bio je neočekivano velik. Prva u Srbiju stiže medicinska misija američke vojske na čelu sa dr Rajanom, i odmah u Beogradu otvara jednu bolnicu “opšte prakse”. Brojne grupe i pojedinci pristižu početkom jeseni 1914, tako da su se mnoge bolničarke iz inostranstva ubrzo našle na frontu, neposredno uz srpske vojnike. Tokom prve polovine 1915. godine, u vreme velike epidemije tifusa, kada je to bilo od presudne važnosti, obim medicinske pomoći sa strane snažno se povećao. Najveći broj sanitetskih ekipa stigao je iz Engleske, Rusija je samo u jednoj svojoj misiji imala 111 članova, a šesnaestočlanu ekipu poslala je Grčka. Iz Sjedinjenih Država, sa nekoliko ekipa Crvenog krsta stiglo je četrdeset četiri osobe, a grupa od osam lekara i bolničarki bila je opremljena iz jednog privatnog fonda. Početkom 1915. godine, sa još četvoricom lekara i osmoro bolničara i medicinskih sestara, iz Amerike je prispeo dr Đuro Guča i s njima se uključio u jednu češko-amerikansku medicinsku misiju u Đevđeliji. Kako je u međuvremenu Srbijom počeo da hara tifus, toj je bolnici dobro došla pomoć od preko osamdeset Čeha-dobrovoljaca, iz reda ratnih zarobljenika; među njima nalazio se jedan lekar, dok su većinu ostalih sačinjavali školovani ljudi: učitelji, profesori i inženjeri. Početkom aprila iste godine u tu je bolnicu iz Amerike stiglo još sedamdeset šest lekara, sa pratećim sanitetskim, tehničkim i pomoćnim osobljem (86, prvi nastavak, 77; 86, treći nastavak, 39). Od velike koristi bili su članovi francuske sanitetske misije koja je u Sriju došla početkom 1915. godine. Velik broj francuskih lekara i bolničara učestvovao je u suzbijanju epidemije pegavog tifusa, a “za sve vreme boravka i rada u Srbiji ovi Francuzi su uživali iskrene simpatije i u vojsci i u narodu” (30, 251). Univerzitet u Torontu organizovao je bolnice u Solunu i Bitolju, a njihov kapacitet bio je 1.040 postelja. U obema bolnicama radilo je 50 lekara i profesora, 73 bolničarke i 173 lica u pomoćnim službama. Kasnije, stižu u Srbiju pojedinci i medicinske ekipe iz Australije, Novog Zelanda, Švajcarske, i drugih zemalja. Sve pristigle ekipe bile opremljene neophodnim sredstvima za rad sa bolesnicima od postelja do lekova a finansirale su ih humanitarne organizacije, države ili privatna lica. Mnoge zemlje poslale su pomoć u novcu i lekovima: Francuska, Italija, Rusija, Japan, Švajcarska, Argentina, Čile, čak i turski Crveni polumesec.

Najveći broj engleskih sanitetskih misija stigao je u Srbiju trudom Saveza škotskih ženskih društava, o čemu svojom knjigom nadahnuto svedoči Monika Kripner (16). Godine 1914, kad su glasovi o ratu bili sve jači, sekretar tog Saveza bila je doktorka Elsi Inglis. Njenim zalaganjem, uz otpor i veliko potcenjivanje zvaničnih gradskih službi, jula iste godine formirana je u Edinburgu jedna ženska dobrovoljačka sanitetska jedinica. Nekako istovremeno, gospođa Mejbl Sinkler Stobart, žena koja je svoje ratno iskustvo sticala u Balkanskom ratu, kao osnivač i predvodnik ženskog odreda za transport bolesnika i ranjenika u Bugarskoj, započela je sličnu delatnost u Londonu. Mesec dana kasnije, ona se sa svojom novom Ženskom vojnom bolnicom nalazi iza fronta kod Antverpena. Početkom avgusta učestvuje u organizovanju Ženskog odreda hitne pomoći i iskusna sanitetska radnica gospođa Evelina Haverfild, koja odmah postaje zapovednik Ženske dobrovoljačke rezerve.

Nešto kasnije, pošto je gospođa Mejbl Grujić, žena srpskog ministra spoljnih poslova, intenzivno izveštavala englesku javnost o sanitarnim nevoljama u Srbiji, u Londonu je oformljen Srpski potporni fond. Neke od prvih jedinica tog Fonda bile su pod pokroviteljstvom Bolnica škotskih žena. Prva jedinica Srpskog potpornog fonda stigla je u Srbiju sredinom novembra 1914. godine i svoju bolnicu sa 600 kreveta postavila u blizini Skoplja. Na njenom čelu nalazila se ledi Lujza Margareta Lejla Vemis Padžet (1881-1938). Ova energična žena, čiji je muž ser Ralf Spenser Padžet (1864-1940) kasnije postao komesar britanskih misija u Srbiji, “bila je idealna osoba za taj položaj. Ona je ne samo imala znatno iskustvo stečeno još tokom ranijeg boravka u srpskim bolnicama za vreme balkanskih ratova nego je kasnije ispoljila i retku sposobnost za rukovođenje. Neumoran radnik i vrsan organizator koji je uživao poštovanje Srba i svih povređenih, ona je zapanjila ljude iz kruga svoje porodice, koji su je (ranije) znali samo kao konvencionalnu i krhku mladu ženu”(16, 38).

Pod utiskom novih saznanja o neprilikama u Srbiji, doktorka Inglis ponudila je srpskoj ambasadi u Londonu da jednu jedinicu Bolnica škotskih žena uputi na ratište. Na sličnu poruku istoričaru Robertu V. Siton-Votsonu, onda poštovanom u Srbiji, dobila je telegram sa porukom da “Srpska vlada prihvata ponudu sa zahvalnošću”. “Pošaljite nas tamo gde smo najpotrebnije”, tražila je doktorka Inglis. U decembru, kad se već činilo da je Srbija u bezizlaznom položaju, iz Sautemptona isplovila je Prva jedinica Bolnica škotskih žena, pod upravom doktorke Elinor Soltou. Da bi se bolnici obezbedila samostalnost, u “prtljagu” se nalazila sva potrebna oprema uključujući osnovne životne namirnice, lekove, ležaje i posteljinu za sto pacijenata. Ekipa je u Kragujevac stigla januara meseca, a morala je da odmah primi 250 pacijenata. Do proleća bolnica je imala 650 kreveta.

Pegavac je već kosio po Srbiji, pa je doktorka Soltou pregla da otvori i poseban stacionar za zaražene bolesnike. Iako joj je sa tim u vezi bilo poslato još deset bolničarki, u Bolnicama škotskih žena ipak su odlučili da rasterete Kragujevac i da u Valjevu otvore još jednu bolnicu. Tamo se, naime, stanje sve više pogoršavalo; pegavac se širio stravičnom brzinom, a ranjenici, zbog nedostatka medicinskog osoblja, bili su ostavljeni bez ikakve nege.

Dobrovoljci u Engleskoj i dalje su se prijavljivali za odlazak u Srbiju, a pristizala je i nova materijalna potpora. Obrazovano je još nekoliko novih jedinica Srpskog potpornog fonda i Bolnica škotskih žena, pripravnih da krenu čim se obezbedi transport. Među njima bila je i velika anglo-srpska bolnica, kasnije poznata kao “Jedinica Beri”, pod zajedničkom upravom hirurga Xemsa Berija i njegove žene Mej Dikinson Beri, takođe lekarke. Ta jedinica će biti jedna od najbolje opremljenih bolnica koje su stigle u Srbiju.