Dobrovoljci u crnogorskoj vojsci

247

Ako je poslednjih julskih dana 1914. Crna Gora mobilisala “oko 29.000 boraca operativne vojske na granici prema Austro-Ugarskoj, a 6.000 boraca prema granici Albanije” (3, knjiga 9, 277) i ako je 25. avgusta iste godine njenih 47.000 vojnika pregrupisano i preformirano u Sandžačku vojsku (13.500 ljudi), Drinski odred (5.500), Hercegovački odred (10.000), Lovćenski odred (6.858), Starosrbijanski odred (7.500) i Kolašinsku brigadu od šest bataljona sa ne manje od 3.600 boraca(3, knjiga 9, 278), znači da je samo u tom periodu ona prihvatila najmanje 12.000 dobrovoljaca. Zna li se da su nepovratni gubici crnogorske vojske u Prvom svetskom ratu iznosili između 25-30% od broja mobilisanih oko 13.500 i da se od skoro dvostruko većeg broja ranjenika bar jedna petina nije vraćala na front – oko 5.000 (3, knjiga 3, 349), mora se računati da je u bojevima tokom prve ratne godine izbačeno iz stroja najmanje polovina od toga broja, odnosno ne manje od 9.000 boraca; samo u borbama na Drini od sredine septembra do 24. oktobra 1914. godine crnogorska Sandžačka vojska imala je 1.671 vojnika izbačenog iz stroja, odnosno 11,5% svog ukupnog sastava. Crnogorske vojne efektive smanjene su tako na 38.000 boraca, da bi se početkom 1915. godine, pozivanjem još “oko 5000 regruta”(3, knjiga 6, 403), one povećale na 43.000. Oktobra 1915. godine, u vreme opšteg austro-nemačko-bugarskog napada na Srbiju, crnogorska vojska brojala je ukupno 48.244 vojnika(3, knjiga 2, 198), što znači da je u međuvremenu ojačana za bar još 5.200 novih dobrovoljaca. Sve to imajući u vidu, pouzdano se može tvrditi da je u sastavu crnogorske vojske ratovalo ne manje od 17.200 dobrovoljaca!

Ne zna se koliko je vojnika iz crnogorske vojske, posle njene kapitulacije, krenulo prema Draču i Krfu, ali stalne razlike u izveštajima srpske Vrhovne komande o broju vojnika pristiglih na Primorje, umrlih u iščekivanju savezničkih lađa, prevezenih na Krf i u Bizertu, umrlih tamo i na Vidu i “reorganizovanih” na Solunskom frontu, dopuštaju ozbiljnu pretpostavku da njihov broj nije bio beznačajan.

Malo je verovatno da je zlosrećni poziv za povlačenje crnogorskih vojnika, onih “koji hoće” da se povuku prema Podgorici i Skadru (4, 154), napisan bez razloga. Biće da se on odnosio na dobrovoljce sa strane i da je tako svima njima omogućeno da svoju dobrovoljačku misiju obave do kraja, ne ugrožavajući ni svoje živote ni živote svojih porodica bilo gde u srpskim krajevima pod austrijskom ili ugarskom okupacijom. S obzirom na to da gotovo svi izvori govore o velikom broju dobrovoljaca iz Amerike u crnogorskoj vojsci, od kojih dobar deo nije bio iz Crne Gore, logično bi bilo da su se ti ljudi izdvojili iz svojih ratnih jedinica, pre svega iz Sandžačke vojske, i povukli sa srpskom vojskom. Pred sam ulazak austrougarske vojske u Nikšić, na velikom zboru naroda i vojske jedan od govornika posebno se obratio dobrovoljcima koji su ratovali na tom području i kojih je tamo bilo, računa se, oko 3.000: “Vi iz ovih stopa organizujte se i priključite se srpskoj vojsci, koja sada odstupa… vi nemate drugog izbora, jer vas čekaju samo vješala”(5, 437). A ta predviđanja, pokazalo se, bila su potpuno realna.

I pored toga što se pouzdanim može smatrati podatak da je u crnogorskoj vojsci bilo ne manje od 17.200 dobrovoljaca(11, 141), bezizgledno je svako ozbiljno traganje za crnogorskim dobrovoljcima u srpskoj vojsci, za njihovim brojem i njihovom ulogom u vojnim operacijama na Solunskom frontu; tokom rata, a i kasnije, podaci o njima “proizvođeni” su namenski.