Dobrovoljci iz iseljeništva

201

Mada bi se površnom čitaocu mogao učiniti nekorisnim bilo kakav razgovor o broju srpskih doseljenika na američki kontinent, posebno u Sjedinjene Američke Države, to je pitanje od izuzetnog značaja za utvrđivanje ukupnog broja srpskih dobrovoljaca u oslobodilačkim ratovima Srbije i Crne Gore od 1912. do 1918. godine i za razumevanje dobrovoljačkog pitanja u celini. S razlogom su skoro svi hrvatski autori govorili samo o ukupnom broju svih iseljenika iz Slovenije, Hrvatske, Crne Gore i srpskih krajeva pod Austrougarskom, isto kao što su se srpski autori stalno trudili da umanje broj iseljenih Srba. I jednima i drugima bio je cilj, mada iz sasvim drukčijih pobuda, da se zabašuri broj dobrovoljaca koji se pojavio u srpskoj i crnogorskoj vojsci. Hrvatska i slovenačka strana, znajući da je iz njihovih redova otišlo u rat zanemarljivo malo dobrovoljaca, i procentualno i u apsolutnom broju, nastojale su da ciframa o “jugoslovenskim” dobrovoljcima fasciniraju saveznike i da preko njih iskažu svoj navodni golemi doprinos savezničkoj pobedi nad Austrougarskom. Na srpskoj strani, i tokom rata i kasnije, naročito u vreme “jugoslovenstva”, ukupan broj dobrovoljaca svođen je na uglavnom beznačajan nivo, jer nije bilo uputno isticati njihovu vojničku ulogu u srpskom ratnom pohodu od 1912. do 1918. godine, naročito ne u proboju Solunskog fronta. Najjednostavniji način da se dođe do jedne “usmerene ravnoteže” bio je da se, koliko god se to može, suzi srpska osnova iz koje su se regrutovali dobrovoljci. A bio je u pitanju “čitav jedan narod koji… luta trbuhom za kruhom po svetskim raskrsnicama i bespućima, i koga daleke vetrometine bacaju, kao ono biblijsko seme, na kamen ili na plodno zemljište” (6, 7).

Iseljenih Hrvata i Slovenaca bilo je mnogo, a niko, čak ni Slovenci i Hrvati, nisu poricali da je broj dobrovoljaca iz njihovih redova bio premalen, beznačajan takoreći. Ako se, sa tim u vezi, “dokaže” da je broj iseljenih Srba bio mali, potpuno će biti razumljivo što je i broj dobrovoljaca iz njihovih redova takođe morao bio mali. Otud, kad god se pisalo o srpskim iseljenicima, sa njihovim brojem licitiralo se naniže. Išlo se od pretpostavke da svi iseljenici, a možda ni svaki deseti, peti ili šesti neće dobrovoljno krenuti na ratište. Možda najlepši primer “dirigovanog” pisanja o srpskim iseljenicima nalazimo kod Bogumila Hrabaka, koji, pošto konstatuje da je početkom 1916. godine “u samom Njujorku živelo 11.000 srpskih podanika (tačnije austrougarskih podanika koji su primili srpsku zaštitu) a preko 30.000 Bosanaca prijavilo se konzulatima i drugim organima Srbije da budu pozvani pod zastavu” (28, 175), izvlači zaključak da je pred Prvi svetski rat u Sjedinjenim Američkim Državama živelo oko 40.000 Srba i 5.000 Crnogoraca. Prihvatajući savremene “jugoslovenske” ideološke podele, on dodaje da je tamo živelo i “Makedonaca bar 24.000, a Muslimana srpskohrvatskog jezika do 3.000”(27, 133-135). U tim zaključcima najneobičnije je što on potpuno zaboravlja na jedan svoj raniji iskaz da je uoči Prvog balkanskog rata bilo u Novom Svetu oko 21.000 Crnogoraca i da je to ”približno realan broj”(13, 74). O cifri od “najmanje 20.000 Crnogoraca u SAD” pre balkanskih ratova govore američki istoričar srpskog porekla Majkl Boro Petrović i njegov saradnik Xoel Helpern, a što se tiče preostalih Srba, ni Hrabaku nije moglo biti nepoznato da ih je tada, prema nekim drugim američkim izvorima, bilo skoro desetostruko više.

Posebnu pažnju treba obratiti na podatak Đorđa Krstonošića, jednog od dobrovoljaca sa samog početka 1915. godine, da su “naši Srbi iseljenici i ako udaljeni preko Okeana od svoje Otadžbine nas na broju 20.000, mladih srpskih Sokola odazvali smo se svojoj Sokolskoj i Srpskoj dužnosti otišli smo kao Dobrovoljci iz Amerike, i kao nacionalni borci i branioci pohitali smo da odbranimo svoju otadžbinu Majku Srbiju od varvara nemačko austrijskog i mađarskog naroda, u čemu smo mi Srbi i uspeli”. Podatak o 20.000 članova srpske sokolske organizacije u Sjedinjenim Državama utoliko je značajniji što je Krstonošićev rukopis bio na svojevrsnoj ”cenzuri” (ili recenziji) u Predsedništvu Ministarskog saveta Kraljevine Jugoslavije, koje je 7. oktobra 1931. godine, “pošto su izvršene jezičke i stilske ispravke” a izvesni pasusi skraćeni, dalo saglasnost da “ovako ispravljen manuskript možete sada dati u štampu”; njima, svakako, nije mogao promaći podatak o broju srpskih sokola iz Amerike koji su tokom ratnih godina (1914-1918) kao dobrovoljci došli u srpsku vojsku, utoliko pre što se on nalazi u Uvodu, pod naslovom Život Srba u novoj otadžbini za prvih 200. godina (46, XII).

Svaki pokušaj da se do ukupnog broja dobrovoljaca iz prekomorja dođe listanjem pojedinačnih dokumenata i sabiranjem cifara sadržanih u njima (kao što je to u svojim brojnim radovima na tu temu najupornije činio Hrabak), unapred je osuđen na neuspeh. Uz napomene:
a. da se kao dobrovoljci iz prekomorskih zemalja ovde računaju svi srpski dobrovoljci koji su na srpsko ili crnogorsko ratište (1912-1916) i na Solunski front (1916-1918) pristigli iz dveju Amerika, Australije, Afrike, Male Azije, iz raznih evropskih zemalja osim onih koje su se nalazile u sastavu Austrougarske, kao i borci iz Pivkovog bataljona s italijanskog fronta (kojima je priznat dobrovoljački status);
b. da se ovde ne računaju dobrovoljci iz reda zarobljenih austrougarskih vojnika na balkanskom i ruskom ratištu tokom Svetskog rata;
v. da se najvećem delu dobrovoljaca nikada neće saznati imena, budući da oni koji su se naći u tački 1. nisu bili “za pamćenje”, a oni iz tačaka 3, 4, 5, 7. i 8. u rat su krenuli tajno, u vreme američke ratne neutralnosti;