Balkanski ratovi 1912-1913 – Podaci u “zvaničnom” opticaju

307

Srpskom dobrovoljačkom pokretu tokom balkanskih ratova malo je posvećivano pažnje, zbog čega se podaci o broju dobrovoljaca i u srpskoj i u crnogorskoj vojsci sreću tek uzgredno. Tako, na primer, istoričar Vladimir Ćorović i ne pominje dobrovoljce u balkanskim ratovima, a vojni istoričar Mitar Đurišić zaustavlja se na svega dva uopštena zapažanja. Iz prvog, koje se tiče dobrovoljaca u Južnoj Srbiji, odnosno Maćedoniji, ne može se ni naslutiti koliko se ustaničkih četa priključilo srpskoj vojsci, niti se vidi koliko je ustanika bilo: “Nekoliko desetina hiljada makedonskih dobrovoljaca u turskoj pozadini pomagale su operacije srpske, bugarske i grčke vojske i time doprinosile sopstvenom oslobođenju. Samo Makedonsko-odrinsko opolčenje, koje se borilo u Trakiji, brojalo je više od 14000 ljudi”. Ono drugo, koje govori o dobrovoljcima u srpskoj i crnogorskoj vojsci, potpuno je obezvređujuće: “U srpskoj i crnogorskoj vojsci takođe se borilo na stotine dobrovoljaca iz jugoslovenskih krajeva pod Austro-Ugarskom(18, 459)”.

O dobrovoljcima u sastavu srpske vojske govori i ruska sovjetska Istorija Jugoslavije, pominjući da je u tadašnjoj Južnoj Srbiji, docnije nazvanoj Makedonija, dejstvovalo nekoliko desetina odreda, “koji su napadali (..) na tursku vojsku, kidali joj saobraćajnice i veze, izvodili diverzije. Četnički odredi zarobljavali su slabije turske posade i uz podršku mesnog stanovništva oslobađali od turske vlasti mnoga sela i gradove. Tako je oslobođen strumički kraj, isto kao i gradovi Kukuš, Lerin, Kratovo, Kruševo, Štip”, a pojedini odredi pomogli su srpskoj armiji u bojevima kod Kumanova, Skopja, Velesa, Prilepa, Bitolja i na drugim mestima(19, 642-643).

Uz “ideološku” podvalu kojom se Srbi iz Vasojevića proglašavaju Crnogorcima (pošto je veliki deo Vasojevića priključen Crnoj Gori tek posle Prvog balkanskog rata), Vojna enciklopedija naznačuje da se “na vest o ratu protiv Turske i 1913. protiv Bugarske, u Srbiju počinju (..) prebacivati dobrovoljci iz mnogih jugoslovenskih zemalja, a u crnogorskoj vojsci formira se 1912. Donjovasojevićka brigada (od Crnogoraca iz još neoslobođene Vasojevićke nahije) a u Primorskom odredu samostalni dobrovoljački bataljon od oko 500 ljudi, većinom Bokelja”(3, knjiga 2, 496). Uporede li se podaci o ukupnom ljudstvu sa kojim je crnogorska vojska ušla u Prvi balkanski rat, (35.600 vojnika 21, 176 i 33.000 vojnika 3, knjiga 1, 450), naročito oni koji se odnose na jačinu Istočnog odreda (12.600 u 21, 176, odnosno 10.000 u 3, knjiga 1, 450), proizilazi da se u Donjovasojevićkoj brigadi, “čije je formiranje imalo da se izvrši posle oslobođenja Berana”(3, knjiga 1, 450), nalazilo 2.600 dobrovoljaca.

Dimitrije Đorđević piše o dobrovoljcima tek usputno, uz napomene da je “iz balkanskih ratova… iznikla uvećana i osnažena Srbija”, da su “vesti o balkanskim pobedama 1912. proslavljene (..) širom Bosne i Hercegovine”, i da su se “u srpsku vojsku javljali (…) dobrovoljci iz mnogih jugoslovenskih pokrajina”(7, 196). Uzgredno piše o dobrovoljcima i Adam Stošić, ali se ne može mimoići podatak iz biografije Milunke Savić da se ona “javlja kao dobrovoljac Milun u Prvi balkanski rat, pored 26.000 drugih mladića dobrovoljaca”(24, 559).

U tekstu koji se odnosi na balkanske ratove a pisanom za Istoriju Jugoslavije (10, 341-344), Vladimir Dedijer takođe ne pominje dobrovoljce, a Vojvoda Vuk, potpukovnik Vojin Popović, sredinom 1915. godine, piše svojoj Vrhovnoj komandi da “u minulim ratovima četnički i dobrovoljački odredi nisu dali one rezultate, koji su od njih iščekivani”. On još dodaje da su “za rat 1912. godine formirana (..) četiri odreda četnika od kojih su se tri rasturili odmah posle prvih borbi” (možda i zbog njihove masovne pogibije, IP), dok je za rat 1913. godine oformljena “Dobrovoljačka brigada od šest bataljona čije su čete brojale najmanje 150 ljudi” i koja je “na dan demobilizacije jedva brojala 1000 ljudi (1, dok. 24, 36)”. Njegovo pisanje po mnogo čemu je čudno, utoliko pre što je on četovao i pre balkanskih ratova, a komandovao je četničkim i dobrovoljačkim odredima i u balkanskim ratovima i u Svetskom ratu.

Ako je već bio nezadovoljan vrednošću četništva i dobrovoljaštva “u minulim ratovima”, moramo se zapitati zbog čega se i u Svetskom ratu sav posvetio dobrovoljcima i “njihovom” ratu. On čak i ne kaže koliko je dobrovoljaca u tim bataljonima bilo, da li je iko od njih poginuo i da li su dobrovoljački bataljoni u međuvremenu uopšte popunjavani, takođe dobrovoljcima. A kad su bataljoni formirani moralo je u njima biti približno 3.600 ljudi.

Najveći broj podataka o srpskim dobrovoljcima u balkanskim ratovima sadržan je u monografiji o Srbiji i Crnoj Gori u balkanskim ratovima 1912-1913. godine (21). Navešćemo ih redom kojim su dati u knjizi, s neophodnom napomenom da se radi o sporadičnom pominjanju dobrovoljačkih formacija i grupa i da se uz svaki naznačeni broj dobrovoljaca mora dodati reč “najmanje”:

1. Srpska vojska brojala je u vreme mira oko 20.000 ljudi, a s puno uspeha mobilisano je još oko 336.000 ljudi. Pored pozvanih obveznika, došlo je i oko 20.000 neraspoređenih, odnosno prekobrojnih, koji su zahtevali da ih rasporede u ratne jedinice;

2. Mobilizacija turske vojske bila je otežana i zbog toga što su čete srpskih maćedonskih dobrovoljaca svojim akcijama paralisale i uznemiravale tursku pozadinu, prisiljavajući turske vojne obveznike da ostaju po svojim selima radi odbrane(21, 46. i 164);

3. Iz bojazni da pre početka vojnih operacija Turska ne prihvati srpske zahteve i tako izbegne rat, Lapski četnički odred pod komandom kapetana Voje Tankosića već 15. oktobra, pre objave rata, bez znanja armijske komande, pod borbom je prešao granicu sa namerom da tako izazove sukob većih razmera, a time i rat (21, 52). Ovaj odred bio je sastavljen od dobrovoljaca, a njegovo brojno stanje nepoznato je; on nije bio jedini, jer se u knjizi pominje još i Gnjilanski odred(21, 56);

4. U borbama kod Kumanova učestvovale su i čete srpskih maćedonskih dobrovoljaca, neodređenog brojnog stanja (21, 71-73), a u bitoljskoj operaciji, uz 4. konjički puk više puta se pojavljuju maćedonski dobrovoljci (21, 96. i 120-121). U kičevskom boju, 4. novembra, ova četa maćedonskih dobrovoljaca “pretrpela je osetne gubitke”(21, 100);

5. Čete srpskih maćedonskih dobrovoljaca napale su na jedan turski bataljon iz Ohrida i onemogućile ga da se priključi svom puku. “Dejstvujući u ulozi prethodnica ili u sastavu jedinica savezničke vojske”, ovi dobrovoljci učestvovali su u zauzimanju Kumanova, Bitolja, Soluna, Jedrena i drugih gradova(21, 164);

6. U pokušaju da preko Bregalnice protera preostale bugarske trupe i krene prema Štipu, 2. jula, jedan puk Timočke divizije bio je razbijen i povukao se uz velike gubitke. Tamo je iz Skoplja kao pojačanje upućena Dobrovoljačka brigada, ali je stigao samo jedan njen bataljon i tokom noći doživeo istu sudbinu(21, 277. i 279). O brojnom stanju brigade i sudbini njenih ostalih bataljona nema zapisa;

7. Srpske ustaničke čete prešle su granicu i prodrle u Rašku. “U četama ima oko 5000 ustanika. Oni će pomoći ustanak tamošnjeg srpskog stanovništva i uhvatiti vezu sa istočnom crnogorskom vojskom” (22, 1/14. oktobar 1912);

8. “Iz redova đačke i studentske omladine (iz srpskih krajeva pod austrijskom i ugarskom okupacijom, IP), uprkos zabrani austrougarskih vlasti, stotine dobrovoljaca stupilo je i borilo se u srpskoj vojsci, dok su u crnogorskoj vojsci imali svoj poseban bataljon od preko 500 ljudi, koji je uzeo vidnog učešća u borbama oko Skadra” (21, 164). Najverovatnije, radi se o Primorskom odredu, u kome se polovinom oktobra našao i bataljon od oko 500 srpskih dobrovoljaca sa strane. Najviše ih je bilo iz Boke Kotorske(21, 184);

9. Na zbornim mestima crnogorske vojske javilo se oko 4.500 mladića bez vojne obaveze i staraca u poodmaklim godinama. U Prekotarski odred (u sastavu Istočnog odreda) uključen je i “jedan dobrovoljački bataljon, formiran od ustanika s desne obale Tare”, kao i “šest ustaničkih bataljona iz rejona Berana, pod komandom vojvode Lakića Vojvodića”, sa oko 2.600 boraca(21, 176);

10. “Crnogorcima je pristiglo još oko 4.500 dobrovoljaca iz jugoslovenskih krajeva pod Austro-Ugarskom i crnogorskih repatriraca iz Amerike i Australije”(21, 177-178), a ni po čemu se ne može zaključivati koliko je bilo jednih a koliko drugih;

11. Još pre ulaska Srbije u rat, 11. oktobra, crnogorski “Istočni odred se zadržao u Bijelom Polju dva dana da bi organizovao vlast… (i) prikupljanje dobrovoljaca”. Okupljeno je oko 400 dobrovoljaca, posle čega se krenulo ka Beranama. “Do tada su ovaj grad… uspešno blokirali dobrovoljački vasojevićki bataljoni”(21, 189). Ne zna se tačno koliko je tih bataljona bilo;

12. Berane je oslobođeno 16. oktobra, posle čega je “od 3.200 vasojevićkih dobrovoljaca formirana Beranska brigada, za čijeg je komandanta postavljen Avro Cemović, kome je kralj »podario« čin brigadira”(21, 190);

13. Posle oslobođenja Bijelog Polja formirani su dobrovoljački bataljoni Prošćanski i Brzavski, ovaj drugi sa oko 300 ljudi. Uoči napada na Pljevlja, krajem oktobra, u okolini Bobova i Ograđenice prikupljeno je oko 600 dobrovoljaca(21, 194);

14. Do 23. oktobra, Poljski bataljon Kolašinske brigade, kao posada Bijelog Polja, organizovao je tri dobrovoljačka bataljona. Već narednog dana ovi bataljoni nastavili su čišćenje Pešteri, da bi se 28. oktobra vratili u Bijelo Polje, ojačani novoformiranim Pečorsko-pešterskim dobrovoljačkim bataljonom(21, 195);

15. U napadu na Skadar, 31. marta 1913. godine, jedan bataljon dobrovoljaca iz svih jedinica Primorskog odreda, čak i iz artiljerije, “bombama (je) otvorio prolaze u žičanim preprekama, kojima se približio koristeći pokretne zaklone od buradi i košara napunjenih tucanikom. Taj jedinstveni bataljon je sačinjavalo 150 staraca”, a on se, dok je prepreka probijena i prolaz vojsci otvoren, “gotovo prosuo(21, 213).