Organizacija, popuna i snadbevanje vojske Kraljevine Srbije

1614

Pregled razvoja vojske

Prve vojne formadije u Srbiji stvorene su u ustanku 1804. godine. To je bila čisto narodna vojska, jer je svaka kuća po potrebi i mogućnosti, davala iznestan broj vojnika koji su ratovali „o svom ruhu i kruhu”. Imala je ona pešadiju i konjicu, kasnije i artiljeriju. Vojne starešine su bile starešine određenih kneževina i nahija, ustvari najimućniji seljaci: u nahijama vojvode, bataljonima su komandovale podvojvode, a četama kapetani i buljubaše.

U drugom ustanku nije bitno izmenjena organizacija vojske. U Srbiji nije bilo stajaće vojske sve do 1825. godine. Tada neposredno posle Đakove bune, knez Miloš je naredio da se iz svih nahija, iz imućnijnh porodica, sakupi 1.147 mladića; od njih su formirane prve jedinice stajaće vojske. Stajaća vojska je živela u kasarnama i primala platu, a potpadala je pod „Popečiteljstvo vnutrenih djela”, što jasno ukazuje na njenu pretežno policijsku ulogu.

Knez Mihailo je naročito intezivno radio na organizovanju narodne vojske. To je bilo u duhu spoljno-političkih aspiracija, jer je on sebi postavio zadatak da oslobodi ispod turske vlasti i prisajedini Srbiji sve neoslobođene srpske oblasti. Taj zadatak nije mogla da realizuje stajaća vojska od oko 3.500 ljudi, koliko je tada brojala, a ekonomske prilike zemlje nisu dozvoljavale da se njen broj poveća.

Zbog toga je srpska oružana sila imala čisto milicijski karakter. Bila je relativno brojna, ali nedovoljno obučena i s kadrom male stručne spreme. Sem toga disciplina u njoj nije bila dobra, jer su veze između starešinskog kadra i boračkog sastava bile slabe. Rat protiv Turske 1876—78. godine pokazao je sve njene slabosti. Bilo je jasno da se oslobođenje od Turaka može postići samo savremeno organizovanom, obučenom i dobro opremljenom vojskom. Tako su već 1883. godine preduzete mere da se vojska reorganizuje i modernizuje. Zakonom o ustrojstvu vojske (od januara te godine) predviđeno je da Srbija umesto narodne vojske dobije stajaću vojsku jačine 100.000 boraca. Ustanovljena je opšta vojna obaveza za sve sposobne građane od 20 do 50 godina, i to od 20 do 30 godina u I pozivu (odnosno u aktivnoj vojsci), od 30 do 37 u II od 37 do 50 u III pozivu. Služba u stalnom kadru trajala je dve godine, a skraćeni rok pet meseci.

Reorganizacija oružane sile u duhu ovog zakona bila je prekinuta ratom 1885.god. Već 1886. godine donesen je novi zakon o ustrojstvu vojske, koji se od zakona iz 1883. godine razlikovao u tome što je i II poziv uključen u aktivnu vojsku. To je pretstavljalo izvesno poboljšanje, ali ne veliko, jer ni ovim zakonom nisu predviđene mere da se paralelno sa brojčanim jačanjem aktivne vojske podigne i njen kvalitet. Godine 1890. donesen je Zakon o izmenama i dopunama u Zakonu o ustrojstvu vojske od 1886. Umesto ranije podele na tri klase, vojska je ovim zakonom deljena na redovnu (I poziv) i narodnu vojsku (bivši II i III poziv). S političkog gledišta je vraćanje na narodnu vojsku bilo pozitivno, jer je narodna vojska bila bliža narodu i opterećivala je državni budžet znatno manje nego stajaća, koja je uvek bila uz dinastiju. S vojničkog stanovišta, međutim, to je bio korak nazad, jer je sistem milicijske, narodne vojske već bio prevaziđen i zastareo. Tek 1901. godine donesen je Zakon o ustrojstvu vojske, kojim je srpska vojska definitivno dobila savremenu organizaciju i solidnu bazu za dalji razvoj. Sa organizacijom zasnovanom na ovom zakonu, neznatno izmenjenom 1904. i 1905. godine, srpska vojska je ušla u rat 1912. godine.

 

Organizacija vojske

Srbija je imala samo kopnenu vojsku. Iako su njenom teritorijom proticale dve velike reke (Sava i Dunav), nerešene ekonomske mogućnosti nisu joj dozvoljavale da ima rečnu flotilu.

Vojna obaveza bila je opšta i lična. Svaki fizički sposoban građanin morao je da služi u vojsci od navršenih 18 do navršenih 50 godina starosti. Građani nesposobni za službu u vojsci bili su dužni da za sve vreme koje bi inače proveli kao obveznici plaćaju vojnicu u iznosu 30% od celokupnog godišnjeg neposrednog poreza.

Oružana sila delila se na narodnu vojsku i poslednju odbranu. Narodna vojska je obuhvatala obveznike od navršene 21 do navršene 45 godine starosti. Ona se delila na tri poziva. Prvi se sastojao od mirnodopskog (stalnog) kadra njegovih rezervista. Stalni kadar je bio pod zastavom u kasarnama, „kao škola”, a njegovi rezervisti su po otsluženju kadrovskog roka živeli kod svojih kuća.

Obaveza u služenju u I pozivu trajala je 10 godina, tj. od navršene 21 do navršene 31 godine života. Drugi poziv sačinjavali su isluženici I poziva, od navršene 31 do navršene 38 godine, a III poziv isluženici II poziva, od navršene 38 do navršene 45 godine života. Poslednju odbranu sačinjavali su obveznici od navršene 18 do 21 i od 45 do 50 godina starosti. Sem toga, zakon je predviđao da se u slučaju potrebe, u mobilnom i ratnom stanju, mogu upotrebiti i građani preko 50 godina starosti, za službu pri magacinima, stanicama i sličnim vojnim ustanovama u mestu stanovanja.

Prema kategorijima naoružanja i nameni pojedinih njenih delova, vojska je deljena na glavne i pomoćne rodove i struke. Glavne rodove su sačinjavali: pešadija, konjica, artiljerija i inženjerija, a pomoćne: bolničari, vozari, administrativna odeljenja i žandarmerija. Struke su bile generalštabna, vojnoadministrativna, sudska, sanitetska, tehnička, sveštenička i saobraćajna.

U artiljeriji i konjici rok službe u stalnom kadru iznosio je dve godine, a u ostalim rodovima i strukama 18 msseci. Sem toga, postojali su skraćeni rokovi od 14 i 6 meseci. Četrnaest meseci su služili đaci koji posle šest meseci ne polože ispit za rezervnog oficira i vojnici koji u pešadiji pokažu naročito dobar uspeh u toku obuke. Šest meseci su služili svršeni učenici srednjih i viših škola koji polaže ispit za rezervnog oficira.

Podoficiri su imali sledeće činove: kaplar, podnarednik i narednik, a oficiri: potporučnik, poručnik, kapetan I i kapetan II klase, major, potpukovnik, pukovnik, general i vojvoda. Oficirski činovi su, prema rodovima i strukama, bili: generalštabni, pešadiski, Konjički, inžinjeriski, tehnički, sanitetski, sudski i žandarmeriski. Generalski činovi su bili opšti za sve rodove.

Za unapređenje u viši čin bilo je potrebno ispuniti opšte i posebne uslove. Pod opštim su podrazumevani: čvrstina vojničkog karaktera, valjanost u vršenju službe, opšta i stručna sprema i dobro vladanje. Posebni uslovi su bili da se provede određeni broj godina u svakom činu i da se položi ispit za narednika, potporučnika (ukoliko se radi o podoficiru, dok je za pitomca Vojne akademije bio završni ispit u Akademiji), kapetana i majora. Vojvodski čin je kralj dodeljivao, po ličnom nahođenju, i to samo u ratu, onim generalima koji su se naročito istakli.

Oficiri i podoficiri su u ratu mogli biti unapređivani bez obzira na zakonom predviđene rokove. Rezervni oficiri mogli su napredovati samo do čina majora.

Po potrebi vojska je mogla da bude u redovnom, mobilnom i ratnom stanju. Mobilno stanje proglašavao je kralj ukazom, na predlog ministra vojnog, a po saopštenju ministarskog saveta. U vremenu dok se vojska nalazila u mobilnom i ratnom stanju, nijedan građanin nije mogao istupiti iz državljanstva, makar prema vojsci imao samo imovne obaveze.

 

Vojnoteritorijalna podela i komandovanje

Saobrazno mobilizaciskim i operativnim potrebama, teritorija Srbije bila je podeljena u vojnoadministrativnom pogledu na pet divizijskih oblasti: Moravsku, Drinsku, Dunavsku, Šumadijsku i Timočku. Svaka diviziska oblast delila se na tri pukovske okružne komande, a svaka pukovska okružna komanda na četiri bataljonska sreza. Pukovske okružne komande bile su numerisane od 1 do 15, a imale su i teritorijalne nazive (npr. Niška pukovska okružna komanda), dok su bataljonski srezovi označavani samo brojevima – od 1 do 4 u svakoj pukovskoj okružnoj komandi.

U miru i u ratu oružanom silom komandovao je šef države, kralj, kao njen vrhovni komadant. Neposrednu upravu nad vojskom u miru imao je ministar vojni, koji je za svoj rad bio odgovoran vrhovnom komadantu i Narodnoj skupštini. Ministrova nadležnost obuhvatala je organizaciju, popunu, obuku, naoružanje, snadbevanje i mobilizaciju vojske. Njegovi izvršni organi bili su: Ministarstvo vojno, podeljeno na odeljenja po prirodi poslova, zatim, sa manje ili više samostalnosti u radu Glavni generalštab, Glavna inspekcija celokupne vojske, inspekcije i komiteti pojedinih rodova i Veliki vojni sud.

Glavni generalštab je u miru imao zadatak da predlaže organizaciju, formaciju i popunu vojske, organizuje obuku i rukovodi njome, priprema mobilizaciske i ratne planove itd. U mobilnom i ratnom stanju on je obrazovani štab Vrhovne komande, sa zadatkom da planira operacije i rukovodi njima, kao i da organizuje i preko svojih stručnih organa vrši snabdevanje trupa na vojišnoj prostoriji. Glavna inspekcijija se starala o jednoobraznom izvođenju nastave. Ona je ocenjivala uspeh obuke i gotovost trupa za rat. Glavnom inspektoru su u tom cilju stajali na raspolaganju načelnik Glavnog generalštaba, inspektori rodova i načelnici odeljenja u Ministarstvu vojnom. Slične zadatke, u svom delokrugu, imale su inspekcije i pojedinih rodova, odnosno struka. Inspekcije rodova su, sem toga, pregledale mirnodopski i ratni raspored starešinskog kadra svojih rodova-struka. Vojni komiteti su bili tehničke institucije za studije naoružanja i ostale ratne opreme, kako kod sopstvene vojske tako i kod vojski susednih i drugih zemalja. Oni su pratili i proučavali novine u ratnoj tehnici, predlagali programe naoružanja, adaptacije oružja i opreme i sl.

Za nabavku i održavanje jahaćih, tovarnih i zaprežnih konja i pribora postojao je specijalni remontni fond. Finansiska sredstva fonda poticala su od specijalnog prireza koji je iznosio 5% celokupnog godišnjeg poreza. Pretsednik fonda je bio najstariji general u Beogradu a članovi: jedan član Državnog saveta, guverner Narodne banke, pretsednik Glavne kontrole, jedan pukovnik i kao delovođa, načelnik sudskog odeljenja Ministarstva vojnog.

U srpskoj vojsci su u miru postojale dve vrste komandi: vojnoteritorijalne i trupne. Vojnoteritorijalne su bile: komande diviziskih oblasgi, pukovske okružne komande i vojni srezovi. Komande diviziskih oblasti su neposredno opštile s organima državne vlasti na svojoj teritoriji, kao i sa Ministarstvom vojnim, kome su bile direktno potčinjene; s drugim ministarstvima su saobraćali preko Ministarstva vojnog. U nadležnosti diviznih oblasnih komandi (kao i pukovskih okružnih komandi i vojnih srezova u njihovom delokrugu) spadalo je rukovođenje poslovima oko evidencije i regrutovanja obveznika, popuna jedinica ljudstvom, stokom, prevoznim sredstvima i drugim materijalnim potreb