Osvrt na tok i rezultate rata

948

Prvi balkanski rat predstavlja događaj izuzetnog značaja u istoriji balkanskih naroda početkom 20. veka. Posle dužeg perioda opadanja njene moći, Turska nije uspela da se odupre udruženim balkanskim državama. Turska vojska – nekada značajna sila s velikim borbenim tradicijama i iskustvima koja je tekla u ratovima kroz stoleća – bila je brzo tučena od udružene vojske balkanskih saveznica i od oslobodilačkih snaga onog dela naroda Balkana koji se nalazio pod Turskom. Pokazalo se da su balkanski saveznici poznavali stanje Turske i njene vojske bolje od ostalih evropskih država, kojima je u početku rata izgledalo da se oni izlažu opasnom riziku.

Izgubivši rat, Turska je bila prinuđena da se potpisivanjem Londonskog ugovora o miru obaveže da saveznicima ustupi celu teritoriju na zapadu od linije Enos – Midija, s tim što se u okviru tog prostora imala stvoriti albanska država. Određivanje albanskih granica i rešenje svih ostalih pitanja u vezi sa Albanijom trebalo je naknadno da reše velike sile. Ostrvo Krit je ustupljeno Grčkoj, a status ostalih turskih ostrva u Jegejskom moru, kao i finansijska i druga pitanja proizašla iz rata, takođe su povereni na rešavanje velikim silama.

Tako je Londonskim ugovorom završen prvi balkanski rat, a njime je u suštini definitivno okončana borba srpskog, crnogorskog i albanskog naroda protiv Turske, koja je trajala punih pet vekova.

Rezultate rata morale su da priznaju velike sile. Turska, koja je na evropskom tlu zadržala samo zemljišni pojas širine 20 – 40 km, više praktično ne postoji kao evropska država. Time je sa granica Srbije i Crne Gore nestalo jednog opasnog neprijatelja koji je vekovima ugrožavao njihovu slobodu. Oslobođeni su Sandžak, Kosovo i Metohija, Donji Vasojevići, Makedonija, delovi Grčke i Trakije. Pobede saveznika, oslobodilačka borba albanskog naroda i pomoć velikih sila doveli su do oslobođenja albanskog naroda ispod turske vlasti, pa se na Balkanu pojavila nova država – Albanija. Likvidacijom Sandžaka, koridora koji ih je razdvajao, Srbija i Crna Gora su najzad dobile zajedničku granicu, što je imalo izuzetan vojno-politički značaj za dalji razvoj ovih država. Time je ujedno bio zatvoren projektovani put prodiranja Austro-Ugarske ka Solunu. Prema tome, ovaj rat, kojim se završava dugotrajni proces oslobođenja balkanskih naroda ispod turske vlasti, izazvao je krupne teritorijalne promene na Balkanu, koje su ubrzale razvitak kapitalizma u slobodnim balkanskim državama.

Rat balkanskih saveznika protiv Turske iskoristila je i Italija, da bi okončala teški rat u Tripolisu i konačnim sporazumom obezbedila svoje interese.

Pobeda balkanskih država je izvojevana po cenu velikih ljudskih žrtava. Srbija je izgubila 22.000 (poginulih ili umrlih od raznih bolesti), Bugarska oko 35.000, Crna Gora 9.438 ljudi. Gubici grčke vojske su isto tako veliki. Pored toga, rat je ostavio: u Srbiji 21.000, Bugarskoj 40.000, Crnoj Gori 8.000 i Grčkoj 6.000 invalida, nesposobnih za privređivanje.

Materijalni troškovi su takođe bili veliki. Rat je koštao Bugarsku preko milijardu i 300 miliona, Srbiju preko 590 miliona, Grčku preko 467 miliona i Crnu Goru preko 100.000 franaka, što je imalo teške ekonomske posledice za ove države. Međutim, pored finansijskih troškova, ovaj osmomesečni rat je privredu ovih malih i nerazvijenih zemalja iscrpeo i mobilizacijom aktivne radne snage, i to ne samo ljudi nego i stoke. Od ukupno 2,945.950 stanovnika Srbija je mobilisala preko 400.000, Bugarska od ukupno 4,329.108 stanovnika – preko 500.000, Grčka od ukupno 2,632.000 stanovnika – preko 150.000 i Crna Gora od 258.000 stanovnika preko 45.000 ljudi, što znači da je rat odvukao s polja, iz fabrika i iz radionica skoro svu mušku radnu snagu, zbog čega je privreda ovih zemalja pretrpela značajne štete.

Balkanski rat je iz osnova izmenio situaciju na Balkanu. U procesu tako duge borbe protiv osmanlijskih zavojevača prvi put su četiri slobodne male balkanske države, sa ukupno oko 10 miliona stanovnika, zajednički istupile protiv Turske, rešene da svoje sunarodnike oslobode ispod turske vlasti. Pobedio je borbeni duh vojski balkanskih saveznika, koje su izrastale u borbi za nacionalno oslobođenje i koje su, upravo nadahnute tom idejom, u ovom ratu bile spremne na samopregor i požrtvovanje.

Armije balkanskih saveznika su izvršile svoje zadatke koji su bili u skladu s političkim ciljevima vlada njihovih zemalja. Pokazalo se da je strategijski cilj srpske, grčke i crnogorske vojske – da tuku turske snage na zapadnom i južnom delu balkanskog ratišta, odnosno bugarske vojske – da tuče tursku Istočnu armiju, u datim uslovima, bio u skladu s njihovim stvarnim mogućnostima, da su se postizanjem toga cilja stvarali uslovi ne samo za oslobođenje etničkih područja balkanskih saveznica nego i za ostvarenje težnji vladajućih krugova ovih zemalja za teritorijalnim proširenjem na račun Makedonije i Albanije, negirajući individualnost makedonskog i albanskog naroda i njihova prava na slobodu.

Iskustva saveznika iz ovog rata, vođenog neposredno pre prvog svetskog rata, u približno istim uslovima, bila su, u pogledu razvitka ratne veštine, korisna za armije mnogih država.

Pošto je to bio koalicioni rat, od osobitog je značaja bilo operativno-taktičko sadejstvo savezničkih vojski, kakvo je u ovom ratu ostvareno između srpske i crnogorske vojske, posebno u borbama oko Skadra, i između srpske i bugarske vojske, naročito u borbama oko Jedrena. Ali su značajni i elementi negativnog iskustva: da su politički ciljevi potisnuli zahteve operativnog sadejstva između grčke i srpske vojske, zašto su inače za to postojali uslovi – da je grčka vojska, posle borbe kod Serfidže, umesto prema Solunu, usmerila svoje glavne snage ka Lerinu i Bitolju, s ciljem da sadejstvuje srpskoj 1. armiji u okruženju i uništenju turske Vardarske armije. Iako je takvih pojava, koje inače karakterišu koalicione ratove, bilo, ipak su savezničke armije, u strategijskom smislu, uspešno sadejstvovale, jer su, npr., pobede srpske vojske kod Kumanova i Bitolja bile uslovljene pobedama ostalih saveznika na svojim vojištima, i obratno: prema naređenju turske Vrhovne komande od 24. oktobra Vardarska armija je trebalo da razbije srpsku vojsku kod Kumanova, a zatim da energično nastupa ka Ćustendilu i Sofiji radi olakšanja ofanzivnih dejstava Istočne vojske u Trakiji, ali, razume se, do napada na Bugarsku s ovog pravca nije došlo, jer je srpska vojska tukla ovu tursku armiju u kumanovskoj bici.

Značajan doprinos pobedi saveznika dala je grčka flota, koja je tursku malobrojnu i zastarelu mornaricu potisnula iz Sredozemnog i Jegejskog mora i zatvorila na jugu Mramornog mora. Gospodareći Jegejskim, Jonskim i Jadranskim morem, ona je onemogućavala prebacivanje turskih snaga iz Male Azije u Evropu, što je bilo naročito važno u periodu mobilizacije i koncentracije, čime je obezbedila povoljan početni odnos snaga u korist saveznika, a time i njihove brze uspehe. Isto tako, grčka mornarica je sprečila snabdevanje turske vojske borbenim potrebama iz Nemačke i Austro-Ugarske, njenih glavnih snabdevača. Pored toga, flota je omogućila brze manevre nekih savezničkih kopnenih snaga. Ona je, po oslobođenju Soluna, brzo prebacila grčke snage u Epir, zauzela ostrva u Jegejskom moru, prebacila bugarsku 7. diviziju iz Soluna u Dedeagač radi formiranja 4. armije, a srpski Primorski kor u Medovski zaliv.

U ovom ratu avijaciju su imale samo bugarska (oko Jedrena) i srpska vojska (oko Skadra), ali je njena upotreba bila neznatna. Turska avijacija nije obavila nijedan zadatak.

Osnovni nosilac borbe je bila pešadija, na nivou svih formacijskih sastava, koja je svoje zadatke izvršavala bliskom borbom, masovnom vatrom i udarom. Pri tome je došla do izražaja velika uloga mitraljeza i masovna, centralizovana upotreba artiljerije i njeno sadejstvo s pešadijom, posebno upotreba prateće artiljerije. Međutim, s obzirom na pretežno planinsko zemljište, nedostajalo je brdske artiljerije, kao i artiljerije s većim dometom.

Karakteristično je da su i saveznici i Turska želeli da odlučujuće udarce protivniku nanesu u prvim sudarima. Saveznici su računali da će im to omogućiti brzina mobilizacije, koncentracije i strategijskog razvoja, a turska komanda – da će to postići iznenađenjem protivnika. Takvom su koncepcijom protivnici bili prinuđeni da već u početku angažuju sve raspoložive snage, zbog čega su operativno-strategijske rezerve na obema stranama bile vrlo slabe, ili ih nije ni bilo.

Uzdajući se u nadmoćnost snaga, srpska i bugarska vojska su ostvarivale uspehe pretežno probojem fronta. Grčka vojska, pak postupajući po načelima savremene strategije, znala je da, pored koncentracije glavnih snaga na rešavajućem mestu, vešto kombinuje frontalne napade s napadima na bok i pozadinu; tako je ona manevrima nadomeštala nedostatak snaga da frontalnim napadom osigura uspeh.

U ovom ratu je vođen veći broj susretnih bojeva i sudara, do kojih je dolazilo iznenada, zbog rđavog izviđanja. Ali su redovno pobeđivale savezničke vojske, koje su bile nadmoćnije, posebno u pogledu morala.

Primenjivani su i noćni napadi, ali s nedovoljno iskustva.

Turske su snage ispoljile izvanrednu upornost u odbrani tvrđava (Skadra, Janjine i Jedrena). Vezujući za sebe znatne savezničke snage, posade ovih tvrđava su odgađale konačan poraz turske vojske; u izvesiom smislu, one su svojim žrtvovanjem sprečile katastrofu turskih snaga na pojedinim frontovima.

Operacijama su rukovodile vrhovne komande, odnosno načelnici vrhovnih komandi, ili pomoćnik glavnokomandujućeg. Međutim, bugarska Vrhovna komanda je bila suviše udaljena od fronta, što se negativno odražavalo na tok operacija, dok je veza ostalih savezničkih vrhovnih komanda s trupama na bojištu bila nešto redovnija, sigurnija i neposrednija.

Izviđačka i obaveštajna služba obeju ratujućih vojski, ispoljile su osobite slabosti, i to ne samo u operativno-strategijskom nego i u taktičkom smislu. Zato su, više ili manje, sve armije u rat ušle s mnogo netačnih podataka o protivniku, a u toku operacija nastupale suviše sporo i oprezno, dozvoljavajući neprijatelju da se izvlači i onda kada je bio tučen. Zbog toga su savezničke armije, iako su ispoljile izvanredan elan i borbeni moral, propuštale povoljne prilike da eksploatišu postignut uspeh. Ponovo se trošila fizička i psihička snaga trupa da bi se otkrile protivničke snage. Usled sporosti izviđačkih organa, savezničke vojske su, u više prilika, propustile da energičnim gonjenjem rastroje i unište poražene turske snage. Iz toga se vidi koliko obaveštajna i izviđačka služba ima presudan značaj u ratu. Posebnu su neodlučnost delovanja ispoljile konjičke divizije, kao organi operativno-strategijskog izviđanja, ali je podbacilo i izviđanje taktičke dubine fronta i upotreba konjice uopšte. Savezničke su vojske najpouzdanije podatke dobijale od mesnog stanovništva, odnosno od njegovih dobrovoljačkih četa i odreda.

Ni služba veze savezničkih vojski nije bila na visini zadatka, jer su formacijske jedinice veze bile suviše slabe. To se, razume se, negativno odražavalo na organizaciju komandovanja i na sadejstvo jedinica i rodova. I inžinjerijske savezničke jedinice su bile nerazvijeie i slabo opremljene.

Zbog slabe pokretljivosti i male nosivosti volovskih kola, koja su se nalazila u formaciji jedinica, odnosno zbog nedovoljnog kapaciteta komora i zbog rđavih puteva, pozadinsko obezbeđenje nije moglo da zadovolj