Odjek srpskih i crnogorskih pobeda među Slovenima u Austro-ugarskoj i njihova pomoć saveznicima

903

Vekovima razdvojeni, jugoslovenski narodi su težili međusobnom zbliženju i stvaranju zajedničke države, svesni da samo ujedinjeni mogu sačuvati svoju nacionalnu individualnost i braniti se od stranih zavojevača.

Razumljivo je, zato, što su pobede srpske i crnogorske vojske naišle na tako oduševljen odjek među jugoslovenskim narodima u Austro-Ugarskoj. Već sam početak balkanskog rata izazvao je u ovim krajevima vrenje, posebno među jugoslovenski orijentisanom đačkom i studentskom omladinom, iz čijih su redova, uprkos strogoj zabrani austrougarskih vlasti, stotine dobrovoljaca stupile u srpsku vojsku. A u crnogorskoj vojsci oni su, sredinom oktobra 1912. godine, formirali Dobrovoljački bataljon, jačine oko 500 ljudi (kasnije je njegovo brojno stanje povećano). Među prvim dobrovoljcima su bili i prvaci “Mlade Bosne” Vladimir Gaćinović i dr Branko Šantić. Sastavljena od predstavnika svih jugoslovenskkh nacionalnosti – Bosne, Hercegovine, Vojvodine, Makedonije, Hrvatske i Slovenije, ova, u stvari, opštejugoslovenska jedinica bila je simbol bratstva, pa je zato austrougarska vlada uporno tražila njeno rasformiranje. Ovaj bataljon je uzeo vidnog učešća u borbama oko Medove. Poglavar Bosne i Hercegovine general Oskar Poćorek je zabrinuto izveštavao Beč o učestalom prelaženju „vojnih obveznika” iz Bosne i Hercegovine u Srbiju i Crnu Goru, strahujući da će oni, u datom trenutku, masovnije okrenuti oružje protiv Austro-Ugarske. Zato su na granici pooštrene mere za sprečavanje ilegalnog prelaženja u Srbiju i Crnu Goru, a neuspeli pokušaji završavani su hapšenjima.

Hrvati, Slovenci i Srbi pod Austro-Ugarskom s puno oduševljenja i nadanja su primili već i samo sklapanje Balkanskog saveza. Zagrebački studenti su u pozorištu, s celom publikom, pevali „Hej Sloveni” i klicali Balkanskom savezu. Zatim su u Zagrebu priređene velike manifestacije Crnoj Gori, koja je prva ušla u rat protiv Turske.

Splićani i oko 3000 Dubrovčana su dočekali sa ovacijama grupu od oko 80 Crnogoraca koji su se brodom „Petka” vraćali u domovinu iz Nemačke, Trsta i Rijeke, hitajući da se jave u ratne jedinice.

Posle velikih ratnih uspeha oduševljenje se pojačalo. U većem broju naših gradova pod Austro-Ugarskom došlo je do spontanih manifestacija povodom pobeda srpske i crnogorske vojske. Posle oslobođenja Skoplja u Sarajevu je cele noći trajalo narodno veselje. Dalmacija je „gutala ratne vesti i dolazila u delirij zbog srpskih pobeda”, ona „se tresla”, dok se „Zagreb raznežavao”. To su u isto vreme bile i demonstracije protiv Austro-Ugarske. Oskar Tartalja, jedan od rukovodilaca demokratske revolucionarne omladine u Dalmaciji, pisao je da posle Turske dolazi na red Austro-Ugarska. Vojna komanda u Sarajevu je izveštavala da „zapenušani talas nacionalnog raspoloženja prelazi sve granice”. Nemački poslanik u Beču je dobro ocenio raspoloženje masa kada je javljao Berlinu o velikom neraspoloženju jugoslovenskih naroda prema habsburškoj monarhiji. To je u svojim izveštajima uočavao i poglavar Bosne i Hercegovine Poćorek, koga je posebno zabrinjavalo “što je između Srba i Hrvata počela da raste želja za međusobnim zbližavanjem”, te je sve činio da to spreči. Idejni vođa jezuita u Bosni Anton Puntigan je ožalošćeno pisao: “… U svojoj duši najveći deo Hrvata – a za Dalmatince se može reći svi odreda – već se odriču Austrije…”

Revolucionarno vrenje se širilo. Komanda 6. pešadijskog puka se žalila Ministarstvu rata da sumnja u pouzdanost puka koji se popunjavao iz Novog Sada. Austrougarska vlada je u početku očekivala da će Turska pobediti saveznike i da će se time umiriti manifestacije i demonstracije Jugoslovena u Austro-Ugarskoj, ali je ubrzo, uvidevši tu svoju zabludu, počela primenjivati oštre represalije. Tako je ona 20. novembra 1912. smenila opštinske uprave u Splitu i Šibeniku što su povodom oslobođenja Soluna organizovale masovne manifestacije, koje su se pretvorile u demonstracije protiv Austro-Ugarske. Počela su hapšenja istaknutih jugoslovenski orijentisanih ljudi. Vlasti u Bosni zavele su nove oštre mere i okvalifikovale kao akt veleizdaje deklaraciju srpskih poslanika Bosanskog sabora, objavljenu 16. novembra, u kojoj su izražena bratska osećanja i divljenje povodom izbijanja srpske vojske na Jadran. Hrvatski pesnik Ante Tresić-Pavičević, u zbirci “Ko ne dođe na boj na Kosovo”, radujući se uspesima savezničkih vojski, tuguje zbog položaja Hrvatske (“Sva Hrvatska jedna tamnica je”) i žali što im ne može pomoći (“Mi vam, sužnji, ne možemo dati ništa drugo do li vrućih želja, da pobjeda oružje vam prati…”).

Uspesi srpske vojske i balkanskih saveznika podigli su samopouzdanje i ojačali snage naših naroda u zemljama pod Austro-Ugarskom, koji su u tim uspesima videli i svoje uspehe. Hrvatski pesnik Augustin Ujević, oglasivši uspeh ovoga rata kao “ispunjeni zavet”, piše: “Sve su naše energije nenadano probuđene jednim naglim udarcem, i nema sumnje da smo mi svi kroz ovaj mjesec dana postali življi, žilaviji, tvrđi, poletniji, vedriji, optimiste…” i dalje: “… kogod ima malo nacionalnoga nerva proživio je časove kakvi se teško proživljavaju dva put u životu…”

Pod utiskom vesti o srpskim i crnogorskim pobedama, u Dalmaciji je nikla čitava jedna grana ratne poezije. Pesnici Jakov Carić, Rikard Nikolić i Mirko Korolija oduševljavaju se u svojoj poeziji tim pobedama. Istaknuti pisci toga vremena Aleksa Šantić, Ivo Vojnović i drugi takođe su objavili čitave zbirke stihova u slavu srpskih pobeda. Četvrto pevanje u svojoj “Majci Jugovića” Ivo Vojnović je posvetio “srpskoj vojsci osvetiteljici.” Hrvatski pesnik Vladimir Čerina, jedan od najborbenijih vođa revolucioiarne omladine među Južnim Slovenima, pisao je tih dana: “U onim neviđenim napadima tamo, u onim jurišima, klanjima i okršajima bilo je i onoga našeg najgordijeg hrvatskog duha…” Veliki slovenački književnik i socijalista Ivan Cankar je oduševljeno pisao: “Mi Slovenci se otvorena srca radujemo sjajnom uspehu svoje južne braće” i izjavio da su njihove pobede postavile jugoslovenski problem u središte evropske pažnje. Narodni poslanici Dalmacije, na skupštini u Zadru, rezolucijom su pozdravili pobede svoje braće, a ondašnja štampa je ovu rezoluciju nazvala plebiscitom Dalmacije. Splitska, dubrovačka i šibenska opština u svojim patriotskim proglasima izrazile su oduševljenje tim pobedama. Ivan Hribar, bivši predsednik ljubljanske opštine, čestitao je predsedniku beogradske opštine pobede srpske vojske, izjavljujući “da je srećan što je došao veliki slovenski dan, kojim je ostvaren san njegove mladosti”. Čak je i dr Krek, jedan od vođa slovenačkih klerikalaca, koji su bili pod uticajem Beča, govorio da se “tamo na Čataldži i Jedrenu vodi borba i za poslednjeg slovenačkog seljaka.” Okružne skupštine Istre su rezolucijom pozvale Austro-Ugarsku da svoje neprijateljstvo prema Srbiji pretvori u prijateljstvo, i da u tom pravcu deluju svi srpski, hrvatski i slovenački narodni poslanici.

Rodoljubiva jugoslovenska štampa u Austro-Ugarskoj “bez daha” je pratila uspehe savezničkih vojski. Zbog velikog interesovanja za te događaje, mnogi nedeljni listovi su postali dnevnici. Na njihovim stranicama je pisalo o istorijskom značaju pobeda balkanskih saveznika nad Turskom. O balkanskom ratu se pisalo kao o jugoslovenskom ratu. “Riječki novi list” je pisao: ,,Nova era otvara se za čitav naš hrvatski i srpski narod bez obzira na političke granice”. List “Crvena Hrvatska” je upozoravao: “Ruke na se! – zagrmio je mladi Balkan” i: “Balkan balkanskim narodima.” Splitska “Sloboda” je pisala: “Srbija se makla, makla se i cijela Jugoslavija”, podsećajući da je turska carevina nekada “svojim rogovima polumjeseca bola i u susjedstvu Zagreba i u blizini Splita”. Slovenački list “Edinost” iz Trsta, ukazujući na tesnu povezanost naših naroda, isticao je da je “boj balkanskih država za oslobođenje turskih Jugoslovena boj za oslobođenje svih Jugoslovena”. Dubrovački list “Dubrovnik” je s puno patriotskog žara pisao: “… sa onim stotinama hiljada ratujemo i mi u duhu, puni nade da ćemo brzo dočekati rujnu zoru punu krvi ali i slobode”, a nešto kasnije: “… Mi Srbi i Hrvati nađosmo se u jednom kolu; stopismo se sada više nego ikad, u jednu dušu, u jedno tijelo, da zajednički proslavimo velike i slavne pobjede naše potlačene braće na Balkanu, da ih okružimo vijencem pobjede… Njihove pobjede — pobjede su naše: njihova krv – krv je naša”. “Naše Jedinstvo” se radovalo: “Prvi put Slavjani su složni od dolaska na Balkan”, dok je splitska “Sloboda” u satiričnoj formi pozivala na sahranu „gospodina status kvo – diplomata – koji je preminuo 30. X 1912. u Maćedoniji prevaliv 459-tu godinu života”.

Posebno je zapažena uloga rodoljubive hrvatske, slovenačke i druge štampe u pokretanju akcija za prikupljanje pomoći srpskim i crnogorskim ranjenicima. U većem broju gradova obrazovani su odbori za prikupljanje priloga za srpsku i crnogorsku vojsku. Iako podaci nisu potpuni, zna se da je u Bosni i Hercegovini, dok rad ovih odbora nisu zabranile austrougarske vlasti, prikupljeno oko 800.000 zlatnih kruna i znatno više u materijalnim sredstvima. Prema nekim podacima, u Splitu, koji je tada brojao jedva 17.000 stanovnika, prikupljeno je 15.086, u Dubrovniku 22.000, u Kninu 14.000 kruna, što je u ono vreme predstavljalo veliku sumu. Zagreb je sam sakupio za ranjenike 100.000 kruna – “ne sakupiv nikada pre od jednom ni trećinu te svote ni za koju narodnu hrvatsku stvar.”

Pobede balkanskih saveznika snažno su odjeknule među slovenskim narodima u Austro-Ugarskoj. Posebno su srpske pobede probudile nade kod širokih narodnih masa, naročito kod omladine. Deca su na kapama nosila natpise “Kumanovo”, “Kosovo”, “Srbija”, “Jugoslavija”. Misao o zajedničkoj jugoslovenskoj državi je jačala, podižući otpornu snagu naroda, posebno među omladinom. Uvođenje vanrednog stanja, progoni, hapšenja istaknutih boraca za slobodu, ugušivanje javnog mnenja i druge represalije austrougarskih vlasti samo su pojačali taj otpor.

Prema tome, učešće jugoslovenskih naroda iz Austro-Ugarske u srpskoj i crnogorskoj vojsci, oduševljenje koje su kod njih izazvali ratni uspesi Srbije i Crne Gore i napori ovih naroda da im, pored političke podrške koja je bila tako snažna i odlučna od strane svih društvenih slojeva, pruže i toliko značajnu materijalnu pomoć nedvosmisleno ukazuju da je kasnije stvaranje Jugoslavije kao zajedničke države jugoslovenskih naroda predstavljalo ne samo izraz težnji nego i rezultat odlučne borbe svih naših naroda.

Balkanski rat je imao veliki odjek i u ostalim slovenskim zemljama Austro-Ugarske, naročito u Češkoj. Oduševljenje je zahvatilo ceo češki narod čim su počele stizati prve vesti o pobedama srpske i crnogorske vojske. O tome Milada Paulova piše: “U istoriji češkog naroda toga doba nije bilo događaja ni trenutka u kojima se izražavalo toliko bratskog osećanja, oduševljenja i požrtvovanja, skrivenog u dušama ljudi, kao za vreme balkanskog rata”. Češki narod je uputio balkanskim saveznicima (najviše Crnogorcima) pet ekipa lekara s pomoćnim osobljem i devet vagona sanitetskog materijala, kao i 1.200.000 kruna koje je prikupio „Slovanski klub”.