Naoružanje, doktrina i obuka trupa bugarske vojske

438

Naoružanje i oprema

Pošto nije imala sopstvenu industriju naoružanja i opreme, Bugarska je bila prisiljena da oružje, municiju i drugu ratnu opremu nabavlja u inostranstvu. Nabavka je vršena u raznim zemljama, te zbog toga naoružanje vojske nije moglo biti jednoobrazno. Iako je u periodu od 1903. do 1908. godine za potrebe vojske utrošeno 99.300.000 zlatnih leva, a u periodu neposrednih priprema za rat sa Turskom (1908-1911. godine) 178.500.000 zlatnih leva, Bugarska nije uspela da do početka balkanskih ratova snabde svu svoju vojsku modernim naoružanjem i opremom i stvori potrebne rezerve za popunu gubitaka u ratu. Preoružanje vojske je počelo 1891. godine. Do početka prvog balkanskog rata samo je operativna vojska bila naoružana Manliherovim brzometnim puškama, dok su opolčenske, dopunske i novoformirane jedinice bile naoružane starim jednometnim ostragušama sistema “Berdan” i “Krinka”. Konjica je bila naoružana Manliherovim karabinama M 1890 i 1895 i sabljama ruskog porekla. Mitraljeski vodovi bili su naoružani mitraljezima sistema “Maksim”.

Uoči prvog balkanskog rata bugarska vojska je od pešadijskog naoružanja ukupno imala: 232 mitraljeza sistema “Maksim”, 343.418 pušaka, 5.958 pištolja i 5.570 sabalja. Od navedenog broja pušaka 278.965 bile su moderne Manliherove puške – karabini M. 1888, 1890. i 1895. U toku prvog balkanskog rata izvestan broj brzometnih pušaka zaplenjen je od Turaka, a nešto je nabavljeno u inostranstvu, pa je Bugarska u drugi balkanski rat ušla sa ukupno 378.996 pušaka raznih sistema.

Artiljerijsko naoružanje bugarske vojske bilo je različito. Brzometni i sporometni poljski topovi sistema “Šnajder” i “Krup” bili su podjednako zastupljeni u naoružanju operativne vojske: svaka pešadijska divizija ratnog sastava imala je u svom sastavu jedan brzometni i jedan sporometni artiljerijski puk. U manjem broju bili su zastupljeni brzometni i sporometni brdski topovi sistema “Krup” i “Šnajder”, zatim brzometne haubice sistema “Šnajder”, sporometne haubice sistema “Krup” i razne pozicijske baterije. Bugarska vojska je uoči prvog balkanskog rata imala ukupno 1116 artiljerijskih oruđa raznog kalibra:

– 324 brzometna poljska topa, kalibra 75 mm,

– 384 sporometna pou\>ska topa, kalibra 75 i 87 mm,

– 92 brzometna brdska topa, kalibra 75 mm,

– 54 sporometna brdska topa, kalibra 75 mm,

– 36 brzometnih poljskih haubica, kalibra 120 mm,

– 30 sporometnih poljskih haubica, kalibra 120 mm,

– 196 pozicijskih topova raznog kalibra.

Pošto je izvestan broj artiljerijskih oruđa u toku prvog balkanskog rata nabavljen u inostranstvu ili zaplenjen od Turaka bugarska vojska je ušla u drugi balkanski rat sa ukupno 1.228 artiljerijskih oruđa, od toga 969 oruća u sastavu operativne vojske i opolčenja i 259 oruđa pozicijske artiljerije. Kao što se vidi, polovina oruđa u sastavu operativne vojske bila je sporometna, dok su pozicijske baterije u većini bile zastarele. Zbog toga, artiljerijsko naoružanje bugarske vojske, i pored velikog broja oruđa, nije zadovoljavalo. Topovske municije nije bilo u dovoljnoj meri. Celokupan broj municije, bez karteča, iznosio je po 727 granata na oruđe, a u tvrđavskoj artiljeriji po 550 granata.

Inžinjerijska oprema bugarske vojske bila je slična srpskoj. Pionirske čete imale su 217 komada velikog alata, dok su bataljonske komore nosile još 58 komada specijalnih alatki. Železničari su imali materijal za pravljenje i rušenje železničkih pruga, dok su divizijske pontonirske polučete i mostovi tremovi nosili materijal za podizanje mosta dužine 37 metara. Pontonirski bataljon, kao organ armijske komande, sa svojim tremom mogao je podići most dužine 106 metara. Pešadijske, artiljerijske i konjičke jedinice bile su snabdevene lakim i teškim pionirskim alatom, telefonima, telegrafima i signalnim uređajima za održavanje veze. Bugarska telefonsko-telegrafska mreža imala je 1912. godine 370 poštansko-telefonskih stanica i 41 telegrafsku stanicu, koje su imale 2.972 aparata i kablova u dužini od 14.051 kilometar.

Što se tiče odećne opreme, bugarsko vojno ministarstvo je prihvatilo ideju da celu vojsku snabdije jednoobraznom odećom zaštitne boje, ali ova ideja nije sprovedena u život. Tekstilna industrija, koja se sastojala iz 72 preduzeća i čija se proizvodnja 1911. godine popela na 21.415.281 lev, radila je pretežno sa uvoznim sirovinama. Međutim, kada se uzme u obzir i domaća tekstilna radinost, koja je bila pet puta veća od fabričke, tekstilna industrija je mogla da zadovolji i povećanu ratnu potrošnju. Pa ipak, do početka prvog balkanskog rata samo je operativna vojska bila snabdevena kompletnom odećnom opremom, dok su opolčenske, dopunske i novoformirane jedinice dobijale staru obojenu odeću koju su imali pitomci vojnog učilišta i konjica. Pošto i to nije bilo dovoljno, jedan deo tih jedinica imao je sopstvenu odeću izrađenu od domaće tkanine.

 

Doktrina, sistem spremanja kadrova i obuka trupa

Tvorci bugarske vojne doktrine školovani su u raznim inostranim vojnim školama, najvećim delom u Rusiji i Italiji, a zatim u Belgiji i Francuskoj, pa je i vojna doktrina bila pod uticajem tih raznih škola. U početku je bugarska vojna doktrina stvarana pod neposrednim rukovodstvom ruskih instruktora, koji su zauzimali važne položaje u bugarskoj vojsci, pa su čak i vojna pravila bila na ruskom jeziku. Uspešan rat protiv Srbije 1885. godine još više je ojačao i učvrstio ruski uticaj, jer se smatralo da je taj rat dobijen zahvaljujući, pored ostalog, solidno izvedenoj obuci kojom su rukovodili ruski instruktori. Međutim, posle svrgnuća kneza Aleksandra Batemberga, 1886. godine, i dolaska na presto Ferdinanda Koburga, otpočeo je proces potiskivanja ruskog jezika i uticaja iz bugarske vojske. Pojavili su se i zahtevi da se iz Vojnih pravila izbace zastarele odredbe koje nisu odgovarale bugarskim uslovima. Pošto su se stabilizovale spoljnopolitičke i unutrašnje prilike u zemlji, donet je, 1891. godine, Zakon o ustrojstvu oružane sile Kneževine Bugarske, a u isto vreme otpočelo je prevoćenje pravila i komandi na bugarski jezik. U 1897. godini izašlo je prvo bugarsko pravilo za strojevu službu pešadije. Posle dvogodišnje provere u praksi i izvršenih izmena i dopuna, ovo pravilo je stupilo na snagu 1899. godine.

Iskustva iz grčko-turskog, englesko-burskog i, naročito, rusko-japanskog rata, o kojima se mnogo raspravljalo u vojnoj literaturi toga vremena, umnogome je doprinelo da se bugarska vojska oslobodi prevelikog ruskog uticaja i da prihvati osnovna načela vojne doktrine zapadnih zemalja, pre svega Francuske. Kao rezultat toga, došlo je 1905. godine do korenite prerade pravila za strojnu službu pešadije. Novo prerađeno pravilo u stvari je bilo kopija francuskog. Iako je ovo pravilo do početka balkanskih ratova, pod uticajem nemačke vojne doktrine, pretrpelo izvesne izmene i dopune, njegovi osnovni pricipi su održani.

Prema ovom pravilu postoje dva osnovna sredstva borbe: vatra i pokret napred. Pokret napred smatran je za rešavajuće i neodoljivo sredstvo borbe. Sledstveno tome, napadna dejstva su smatrana za osnovni vid borbe. Odbrana se mogla primenjivati samo u izuzetnim slučajevima, i to u cilju stvaranja povoljnih uslova za prelazak u protivnapad. Pasivna odbrana je potpuno isključivana jer se smatralo da se pobeda nad neprijateljem, kao glavni cilj napada i odbrane, može postići samo pokretom napred koji se završava udarom noža i da, prema tome, samo aktivna odbrana može dati dobre rezultate. Kao osnovno pravilo za otvaranje vatre u odbrani uzimana je iznenadnost i masovnost. Pravilo je predviđalo da se, radi izbegavanja masovne neprijateljske vatre i smanjenja gubitaka, ponekad primenjuju i noćna dejstva. Prema pravilskim odredbama jedinice se, za noćne napade, postrojavaju u guste streljačke strojeve, neprimetno se približavaju neprijatelju i vrše silovit udar nožem bez otvaranja vatre. U pogledu uloge vatre i noža u borbi zadržalo se shvatanje da prednost pripada nožu, koji donosi rešenje i odluku u borbi, dok vatra služi za olakšanje nastupanja.

U bugarskoj vojnoj doktrini pešadija je, zbog njene brojnosti i sposobnosti da vodi borbu na svakom zemljištu, u svako doba dana i godine i pod svim meteorološkim uslovima, smatrana za univerzalni rod vojske, od čijeg dejstva zavisi rešavajući uspeh u borbi – uništenje neprijatelja. Svi ostali rodovi su namenjeni da sadejstvuju s pešadijom u izvršavanju njenih borbenih zadataka.

Bugarske artiljerijske jedinice obučavane su takođe po francuskom pravilu, u kome su, pod nemačkim uticajem, izvršene izvesne izmene. Prema gledištima bugarskih vojnih stručnjaka, osnovna namena artiljerije u borbi bila je neposredna i posredna podrška pešadiji. Sledeći tehnička usavršavanja i porast vatrene moći artiljerije, vršene su česte promene u artiljerijskim pravilima, što je, pored pozitivnih, imalo i negativnih posledica, pošto nije bilo vremena da se rezervisti upoznaju sa izvršenim promenama, pa su te jedinice ušle u balkanske ratove nedovoljno obučene. Međutim, prvi balkanski rat je bio najbolja škola za bugarske artiljerijske jedinice.

Gledanja na mesto i ulogu konjice u borbi bila su slična gledištima srpske vojne doktrine. Međutim, zbog oskudice u dobrim konjima i poteškoća oko njihove nabavke u inostranstvu, bugarska konjica je, uglavnom, bila namenjena za izviđačku i kurirsku službu. Predviđena je i njena upotreba u borbi u tesnom sadejstvu sa pešadijom. Iako su svi ratni eskadroni bugarske konjice postojali u miru, iskustva iz prvog balkanskog rata su pokazala da je za veće angažovanje konjice u borbi potrebna i bolja priprema za rat i pojačanje vatrene moći konjice uključivanjem u njen sastav mitraljeza i artiljerijskih oruća.

Inžinjerijske jedinice bile su, kao što smo videli, namenjene za izvoćenje radova na fortifikacijskom uređenju zemljišta, održavanje starih i izgradnju novih puteva, železničku službu, razna rušenja, zaprečavanja i uklanjanja prepreka, kao i za pontonirske radove, vezu itd.

Posebna pažnja u obuci poklanjana je nastavi gađanja i borbi nožem. Obuka u borbi nožem povezivana je sa pokretom napred i izvršenjem juriša. Nastavna godina bila je podeljena u četiri perioda: prvi period – od otpuštanja starih vojnika do dolaska regruta – korišćen je uglavnom za pripremu starešinskog kadra za naredni period; u drugom periodu, koji je trajao četiri meseca, izvođena je jedinačna i vodna obuka; treći period, koji je trajao dva meseca, bio je namenjen za četnu, bataljonsku, pukovsku i brigadnu obuku; u četvrtom periodu, koji je trajao 15 dana, izvođena je zajednička obuka rodova, odnosno manevri sa trupama.

Oficirski kadar bugarske kopnene vojske školovan je u domaćim školama i učilištima i u raznim vojnim školama u inostranstvu, a oficiri flote u minskom i minsko-streljačkom učilištu u Bugarskoj i u inostranim pomorskim učilištima.

Sofijsko vojno učilište trajalo je za pešadijske oficire tri, a za oficire rodova četiri godine, jer su, posle završene treće godine, pitomci artiljerijsko-inžinjerijskog odseka ostajali, kao pogporučnici, još jednu godinu u učilištu i za to vreme završavali artiljerijsko-inžinjerijski kurs radi sticanja dopunskog stručnog znanja za svoj rod, dok su proizvedeni konjički potporučnici odlazili jednu godinu u konjičku školu radi usavršavanja. Svi oni oficiri koji bi sa uspehom završili konjičku školu rasporećivani su u konjicu, a oni koji ne bi pokazali zadovoljavajuće rezultate prevoćeni su u pešadijske oficire.

Škola za rezervne pešadijske i artiljerijske oficire trajala je 11 meseci. U nju su svake godine upućivani regruti koji su imali srednje ili više školsko obrazovanje, a koji po zakonu nisu imali pravo na skraćeni rok. Pitomci prve kategorije (oni čija prosečna ocena nije bila manja od 8) proizvođeni su, zavisno od pokazanog uspeha, u činove oficirskih kandidata ili starijih podoficira i upućivani u trupu na dosluženje roka, dok su pitomci druge kategorije (oni koji su pali) slati u trupu kao redovi.

Topografska oficirska škola otvarana je povremeno pri Kartografskom institutu u Sofiji u cilju davanja potrebnih znanja iz topografije oficirima svih rodova.

Pošto u Bugarskoj nije postojala viša vojna akademija, ni aplikacione škole za stručno usavršavanje oficira specijalnih rodova i službi, svake godine je upućivan jedan broj mlaćih artiljerijskih i inžinjerijskih oficira u rusku artiljerijsku i inžinjerijsku akademiju, ili, pak, u aplikacione škole u Francuskoj, Italiji i Belgiji. Oficiri koji su bili predvićeni za vojnosudsku i intendantsku službu takođe su slati u odgovarajuće škole u inostranstvo. Pored toga, svake godine je u Rusiju, radi specijalizacije za mornaricu, slato po nekoliko potporučnika koji su završili vojno učilište sa odličnim uspehom.

Za oficire sanitetske službe uzimani su za vojsku sposobni građani koji su završili medicinske, veterinarske i apotekarske škole u građanstvu i dobili pravo na slobodnu praksu, s tim što su morali uspešno završiti i školu za rezervne pešadijske potporučnike. U ratu su u sanitetsku službu uzimani i strani državljani, ali samo za rad u pozadini.

Oficiri generalštabne struke školovani su u odgovarajućim školama u inostranstvu. Na ovo školovanje imali su pravo oficiri koji su proveli po tri godine u oficirskom činu i položili konkursni ispit pri Vojnom ministarstvu. Pravo na polaganje ovoga ispita imali su samo oni oficiri koji su ispunjavali opšte i posebne uslove predviđene konkursom. Po završetku školovanja ovi oficiri su bili dužni da provedu odrećeno vreme na stažu u svome i drugim rodovima, da bi posle svega toga od posebne komisije bili prevedeni u generalštabnu struku.

Za spremanje podoficirskog kadra u svim pešadijskim pukovima postojale su školske komande, a pored toga i divizijski školski podoficirski bataljoni u Sofiji, Staroj Zagori i Plevni. Pored ovih, postojali su kurs za spremanje konjičkih podoficira pri Konjičkoj oficirskoj školi i Veterinarska podoficirska škola.

Pored školovanja u navedenim domaćim i inostranim vojnim školama, postojao je širok program obuke za dalje usavršavanje starešina. Instrukcija za praktične vežbe, izdata 1909. godine, predviđala je sledeće vežbe za obuku oficira:

– vežbe na karti, koje su mogle biti strategijske, taktičke, sanitetske, gradske i vežbe za službu u pozadini (ovim vežbama imali su postepeno da rukovode svi trupni oficiri);

– vežbe na terenu bez trupa imale su da izvode sve jedinice od čete do inspekcijske oblasti;

– vežbe na terenu sa trupama (manevri) imale su se izvoditi u svakom rodu vojske posebno, a zatim zajedničke vežbe sa združenim odredima.

 

Spremnost bugarske vojske za rat

Period od oslobođenja Bugarske ispod turskog jarma 1877. godine do početka balkanskih ratova prošao je u znaku velikih naprezanja zemlje da svoju vojsku organizaciono učvrsti, naoruža modernim oružjem, obuči i osposobi za uspešno izvršenje zadataka koje su pred nju postavljali vladajući krugovi. Međutim, oštre političke borbe, u koje je često uvlačena i vojska, kočile su rad na jačanju i organizacionom učvršćenju vojske. Pored toga, zbog slabog ekonomskog potencijala, a posebno zbog nedostatka sopstvene industrije naoružanja i opreme, Bugarska nije uspela da moderno naoruža i opremi svu svoju vojsku. S obzirom na to da je bugarski oficirski kor sticao više vojno obrazovanje u raznim inostranim vojnim školama, bilo je teško uskladiti ta razna gledišta i izgraditi jedinstven pogled ia vojnu doktrinu. Ovi nedostaci se nisu vidnije ispoljili u ratu protiv Turske 1912. godine, jer su karakter i popularnost ovoga rata snažno uticali na borbeni moral vojske, pa su visoki ratnički kvaliteti bugarskog vojnika došli do punog izražaja. To je najznačajniji faktor koji je omogućio bugarskoj vojsci da izvojuje krupne istorijske pobede nad Turcima u prvom balkanskom ratu.

Iskustva iz prvog balkanskog rata bila su najbolja škola za borački i starešinski sastav bugarske vojske. Naročito je viši komandni kadar izvukao dragocene pouke u oblasti taktičkog i operagivnog voćenja trupa, organizacije komandovanja i sadejstva. Praksa bugarske glavne komande da svakog dana uveče izdaje armijama direktive u kojima su predviđane operacije za sledeći dan pokazala se već u samom početku rata kao pogrešna, jer je sputavala inicijativu komandanata armija i divizija. Vrhovna komanda je ispoljila težnju da svakodnevno neposredno rukovodi borbenim dejstvima. Međutim, veza izmeću nje i snaga na frontovima bila je neredovna i nesigurna. Izveštaji i naređenja stizali su sa velikim zakašnjenjem, što je ponekad izazivalo obustavljanje već započetih dejstava. Za bugarsku, kao i za ostale vojske balkanskih saveznika, karakteristična je loša organizacija izviđanja kako u strategijskom tako i u operativnom i taktičkom smislu. Zbog toga “bugarsko komandovanje nije moglo da ustanovi da je na liniji Lozengrada razbijena glavna grupacija turske vojske i zbog toga nije pristupilo organizovanju energičnog gonjenja”. Ratna praksa je izazvala pojavu niza novih operativno-taktičkih tendencija, kao: nastojanja da se borbeni poredak formira u pokretu i da se što bolje prilagođava zemljištu, da se u većoj meri koristi ukopavanje, da se povećaju frontovi napada, da se održe zaposednute linije, da se preduzimaju noćni napadi velikih razmera, da se artiljerija upotrebljava centralizovano i u tesnom sadejstvu sa pešadijom, da se teškoće u materijalno-tehničkom snabdevanju otklanjaju većim korišćenjem mesnih sredstava i ratnog plena itd. U ovom ratu ispoljile su se ozbiljne slabosti sanitetskog zbrinjavanja trupa. Već posle prvih borbi osetio se nedostatak zavojnog materijala i sanitetskih ustanova. Profilaktičke mere bile su nedovoljne, što je imalo za posledicu veliku smrtnost ranjenika i pojavu zaraznih bolesti.

Bugarska vojska je, dakle, ušla u drugi balkanski rat prekaljena u uspešno vođenim operacijama protiv Turske obogaćena dragocenim ratnim iskustvom. Velike pobede nad turskom vojskom, naročito u prvoj fazi rata, podigle su borbeni duh kod vojnika i starešina bugarske vojske. Međutim, duže trajanje rata i čežnja za kućom, relativno veliki gubici, pojava zaraznih bolesti, a naročito karakter rata protiv dotadašnjih saveznika Srbije i Grčke vođenog radi zadovoljenja teritorijalnih pretenzija bugarske buržoazije, – ostavili su vrlo štetne posledice na borbeni moral bugarske vojske, koje su se ispoljile u formi negodovanja, nediscipline i otvorenih pobuna u više vojnih jedinica. Slučajevi nediscipline i nereda pojavili su se još za vreme boravka bugarskih trupa na Čataldži i Bulairu. Vojnici su zahtevali da ih raspuste kućama ili da se ratne operacije protiv Turske nastave. Pod uticajem navedenih faktora i pojačane antiratne aktivnosti Partije tesnih socijalista, za vreme prebacivanja bugarske vojske iz istočne Trakije i njenog koncentrisanja na srpskoj i grčkoj granici, ove pojave su učestale i u nekim jedinicama dobile karakter otvorenih pobuna. Ni propagandna aktivnost rukovodećih krugova, u kojoj su Srbi i Grci prikazivani kao neverni saveznici koji su zauzeli delove bugarske “nacionalne teritorije”, koji krše postojeće ugovore i odugovlače pregovore s Turskom, nije uspela da to spreči. Kada je jedan oficir, objašnjavajući svojim vojnicima ciljeve rata protiv Srbije, rekao da Srbija neda Bugarskoj Makedoniju i osporava joj pravo na neke gradove, prema izveštaju srpskog vojnog izaslanika u Sofiji Kalafatovića, vojnici su mu odgovorili: “Mi ili Srbi sve jedno isto, jer smo jedne vere i braća, zajednički smo se tukli da im donesemo slobodu, a ko će tamo upravljati nas se ne tiče, mi se ne možemo tući sa ljudima sa kojim smo se rame uz rame borili (protiv Turaka)”. Kada je koncentracija 4. bugarske armije bila u punom jeku, došlo je, 14. juna, do otvorene pobune u 49. pešadijskom puku, a sutradan i u 22. puku 7. rilske divizije. Pobunjenici su izjavili da neće rat i da traže demobilizaciju. Mnogo veće razmere uzela je pobuna koja je, 11. juna, izbila u Samostalnoj brigadi 1. bugarske armije. Nemiri i pobune zahvatili su i neke druge jedinice.

Pojava kolere, kojom su Turci zarazili bugarske trupe na Čataldži, imala je znatnog uticaja na oslabljenje borbenog morala bugarske vojske. Iz straha od ove opasne zarazne bolesti vojnici su napuštali svoje jedinice i bežali kući. Komande pojedinih jedinica, u kojima su ova bežanja uzela masovnije razmere, bile su prisiljene da postave naročite straže za hvatanje begunaca. Ni ove mere nisu bile efikasne, jer su se begunci branili oružjem. Sve ove pojave nisu, razume se, ostale bez uticaja na borbeni duh i moral bugarske vojske u drugom balkanskom ratu.