Borba makedonskog naroda za poseban nacionalni i politički razvitak

1013

Borba makedonskog naroda za poseban nacionalni i političi razvitak odvijala se, dakle, u uslovima pojačane nacionalističke propagande balkanskih buržoazija preko širenja prosvete i kulture na književnim jezicima susednih naroda, a zatim i u formi oružanih akcija komitskih, četničkih i andartskih četa, s jedne, i surovog turskog nacionalnog ugnjetavanja, s druge strane. Prodor stranog kapitala u Tursku izazvao je opadanje gradske privrede i zanata, manufakture i trgovine. Zemljoradnja i stočarstvo, čiji su proizvodi bili glavni artikli makedonskog izvoza, takoće su se nalazili u opadanju. Usled velikih teškoća u koje je zapalo osmansko carstvo, obzirom na to da se jedna po jedna provincija, od periferije prema središtu, bunila i otpadala, nameti i dadžbine stalno su se povećavali. Naročito je bio težak položaj makedonskih čifčija, koje je čitlučenje dovelo do takvog siromaštva iz koga su oni tražili izlaz u masovnom odlaženju u “pečalbu” širom sveta. Prema oceni Jovana Cvijića, njihova kupovna moć bila je oko sedam puta manja od kupovne moći osloboćenih balkanskih seljaka. U Makedoniji je bilo nekoliko vrsta čifčija: Prva su napoličari, seljaci bez zemlje, koji su obraćivali zemlju čitluk-sahibija. Od dobijenih proizvoda prvo je izdvajana desetina za državu, a ostalo su na jednake delove delili čifčija i čitluk-sahibija. Momci ili argati bili su druga kategorija čifčija. Oni nisu imali zemlje, ni stalnog mesta boravka, već su u stvari, u ovoj ili onoj formi, bili robovi svojih gospodara. Treća kategorija čifčija bili su zakupci ili kesimdžije, koji su obraćivali zemlju uzetu od begova pod zakup na jednu ili više godina i za to plaćali odrećenu sumu nezavisno od prinosa. U vrlo teškom položaju nalazilo se i sitno slobodno seljaštvo, koje je, pored velikih poreskih i drugih opterećenja, bilo izloženo svakodnevnim pljačkama i nasilju. Pogoršani privredni položaj izazivao je opštu materijalnu nesigurnost u Makedoniji. Pored toga, dezorganizovana turska uprava nije mogla da obezbedi hrišćanskom stanoviištvu ni minimalnu pravnu sigurnost. Takvo stanje je olakšavalo nacionalističku propagandu u Makedoniji od strane buržoazija susednih balkanskih Zemalja.

Suprotstavljajući se asimilatorskim težnjama buržoazija okolnih zemalja, makedonski narod se borio za afirmaciju svoje nacionalne individualnosti, uvoćenje makedonskog književnog jezika u školsku nastavu i nesmetan razvitak makedonske nacionalne kulture. Težnje za širenjem prosvete na narodnom, makedonskom jeziku javile su se znatno ranije, još početkom XIX veka, a njeni prvi organizatori “bili su rodoljubivi makedonski trgovci i zanatlije koji su, koristeći se izvesnim slabostima u organizaciji crkveno-školskih opština pod upravom Carigradske Patrijaršije, uspeli da šire prosvetu na makedonskom jeziku”. Ovaj proces, koji je podstican specifičnim regionalnim, etničkim i jezičkim osobenostima makedonskog naroda i koji je, šezdesetih godina 19. veka, doveo do izdavanja prvih školskih udžbenika na makedonskom jeziku, bio je ujedno i proces formiranja makedonske nacionalne svesti. Pojavi prvih udžbenika na narodnom jeziku prethodila je dosta razvijena pismena aktivnost na makedonskom jeziku, na kome su držali predavanja u školama najistaknutiji makedonski kulturni radnici: Džinto, Šapkarev, D. Miladinov, R. Žinzifov i drugi. Borba za jezik bila je sastavni deo borbe za izgraćivanje makedonske nacionalne individualnosti.

Posle osnivanja egzarhata dolazi, na osnovu crkvenog opredeljenja, do polarizacije makedonskog stanovništva na patrijaršiste i egzarhiste. Sprovodeći velikodržavne ciljeve grčke buržoazije, Carigradska patrijaršija je sistematski radila na grciziranju kako makedonskog, tako i bugarskog stanovništva. U borbi protiv te opasnosti, makedonski i bugarski pokret za posebnu nacionalnu individualnost našli su se na zajedničkom frontu. Bugarska buržoazija je iskoristila tu okolnost i nastojala da poistoveti interese ova dva pokreta sa posebnim ciljevima. Takva politika je dovela do nove polarizacije makedonskog stanovništva, ali i do jačanja pokreta koji se borio i protiv patrijaršije i protiv egzarhije. Antiegzarhijski pokret postaje važna etapa u procesu nacionalnog osvešćavanja makedonskog naroda. Proces kulturno-prosvetne emancipacije makedonskog naroda okuplja sve veći broj pristalica i, osamdesetih godina XIX veka, prerasta u tendenciju za poseban makedonski nacionalni i politički razvitak. Što je bugarska propaganda bivala isključivija i bezobzirnija, to su težnje makedonskog naroda za samostalnim nacionalnim razvitkom bivale sve jače. To se ispoljavalo u antiegzarhijskim akcijama, u nastavljanju borbe za obnovu autokefalne ohridske arhiepiskopije, kao prvog koraka na putu ka ostvarenju makedonske samostalnosti, i raznim drugim akcijama. U redovima makedonske inteligencije i graćanstva sve više je jačalo uverenje da se protivurečnosti izmeću grčke, bugarske i srpske buržoazije oko Makedonije mogu razrešiti jedino putem stvaranja posebne makedonske države, u kojoj bi makedonski narod imao sve uslove za nesmetan samostalan nacionalni i politički razvitak. Ove težnje nikle su iz suprotstavljanja pokušajima gušenja nacionalnog bućenja makedonskog naroda, a poznate su pod imenom “makedonski separatizam”. Pobornici “separatizma” su, preko časopisa “Loza”, koji je počeo da izlazi 1892. godine, osućivali štetnu delatnost stranih ekspozitura u Makedoniji i radili na organizacionom i idejnom okupljanju svih makedonskih rodoljuba u jedinstveni makedonski nacionalni pokret. Grčka i bugarska propaganda su nastojale da svim sredstvima spreče širenje makedonskog “separatizma”, dok je srpska propaganda, budući da se nalazila u inferiornom položaju, tolerisala, do izvesne granice, njegovu afirmaciju.

“Makedonski separatizam” predstavlja jednu etapu u nacionalnom razvitku makedonskog naroda, kada je on hteo i pokušavao da odvoji vlastite interese od sebičnih interesa buržoazija susednih balkanskih zemalja. Na njega se, u svom daljem razvoju, nadovezao makedonski nacionalni pokret. Krajem 1893. godine u Solunu je osnovana unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija (VMRO) sa zadatkom da se izbori za političku autonomiju Makedonije koja bi predstavljala prvi oblik makedonske državne samostalnosti. Pred njen prvi centralni komitet postavljeni su krupni zadaci: “da upozna široke mase sa programom i ciljevima organizacije, da izvrši organizovanje naroda i da ga pripremi za oružanu borbu u cilju izvojevanja nacionalne slobode”. Organizacija je uspela da za relativno kratko vreme stvori široku mrežu pristalica po gradovima i selima Makedonije. Na Drugom kongresu, održanom 1896. godine u Solunu, donet je nov Ustav, a organizacija je, pošto joj je priključen i jedrenski kraj, promenila naziv u Vnatrešna makedonsko-odrinska revolucionarna organizacija. U prvom članu novog Ustava organizacija je postavila osnovni programski princip: “Ujedinjenje u jednu celinu svih nezadovoljnih elemenata u Makedoniji i Jedrenu, bez razlike na narodnost, za izvojevanje preko revolucije pune političke autonomije za ove dve oblasti”. Da bi se postigao taj cilj, u članu drugom je istaknuto da će se “organizacija boriti protiv šovinističke propagande i nacionalnih nesuglasica koje cepaju i slabe makedonsko stanovništvo u njegovoj borbi protiv zajedničkog neprijatelja”, dok se u trećem članu govori o naoružanju stanovništva svim što je potrebno za podizanje jednog opšteg narodnog ustanka. Pošto je po novom Ustavu najviši forum organizacije bio Centralni komitet, to su pristalice VMRO nazvane “centralistima”.

Posle Drugog kongresa, od ilegalnih članova organizacije obrazovane su po celoj Makedoniji okružne, sreske i seoske naoružane čete, čija je aktivnost bila “usredsređena na organizovanje naroda, naročito seljačkog stanovništva, na propagiranje oslobodilačkih ideja i stvaranje prvih revolucionarnih kadrova na selu i njihove revolucionarne pripreme za borbe koje dolaze.” U tome su se, kao glavni organizatori, naročito isticali Goce Delčev i Đorće Petrov. Organizacija je, pored zaštite stanovništva od turskih zuluma, kačačkih i drugih bandi, obuhvatala i druga područja društvenog života. Ona je zavela svoju administraciju, imala svoje sudove i izvršne organe, pribirala porezu, sudelovala u kulturnom i prosvetnom životu stanovništva, drugim rečima – ona je predstavljala državu u državi.

U vreme stvaranja VMRO, pod rukovodstvom Vasila Glavinova, formirana je 1893. godine i prva makedonska socijalistička grupa, koja je preko svog lista “Revolucija” – a od 1898. godine preko lista “Političeska svoboda” – propagirala i širila socijalističke ideje. Makedonski socijalisti su isticali “da je oslobođenje Makedonije stvar samih Makedonaca” i borili se za nezavisnu makedonsku republiku. U njihovom prvom programu, koji je 1898 godine objavljen u listu “Političeska svoboda”, o tome se kaže: “Rukovođeni humanim i progresivnim idejama, makedonski revolucionari – socijalisti su postavili za cilj: puno političko i ekonomsko oslobođenje naroda koji naseljava Makedoniju i Jedrene”. Makedonski socijalisti su, bez obzira na izvesne ideološke razlike između njih i VMRO, imali pozitivan odnos prema revolucionarnom oslobodilačkom pokretu makedonskog naroda, održavali sa njim neprekidne veze i na svojoj Prvoj konferenciji, održanoj 1900. godine u blizini Kruševa – doneli odluku da pristupe VMRO. Oni su, tom prilikom, tražili i dobili odobrenje da imaju svoje predstavnike u gradskim i rejonskim komitetima VMRO i da budu nezavisni u širenju socijalističke propagande u gradskim i seoskim organizacijama. Zbog toga će učešće socijalista uneti u pokret novu revolucionarnu sadržinu.

Upravo u to vreme, pod uticajem pojačane propagande iz susednih balkanskih zemalja, razlike u radu makedonskih organizacija dolaze sve više do izražaja. Iako su sve makedonske grupe i struje, kako unutar tako i van VMRO, usvajale autonomiju kao opravdan zahtev za budući državno-pravni položaj Makedonije, njihovi ciljevi su bili različiti, a često i oprečni. Dok je VMRO gledala na autonomiju Makedonije kao na prvi korak ka ostvarenju konačnog cilja – postizanje pune nacionalne nezavisnosti makedonskog naroda, a ne kao na sredstvo za pripajanje Srbiji ili Bugarskoj, dotle je vrhovistička agentura bugarskog dvora i vlade nastojala da preko autonomije izvrši pripajanje Makedonije Bugarskoj. Zbog svega toga ona je smatrala “da nacionalno oslobodilački pokret treba da dejstvuje samo kao oruđe diplomatskih potreba Bugarske i u svojoj akciji da se rukovodi državnim interesima Bugarske i njenim neposrednim mećunarodnim obavezama”.

Uplitanje vrhovista u oslobodilačku borbu makedonskog naroda n